اَبَرداده[1]. سادهترين تعريفي كه در متون از ابرداده ارائه شده "اطلاعاتي درباره منابع اطلاعاتي" است و اصطلاحآ به اطلاعات توصيفي سازماندار براي كمك به شناسايي، توصيف، مكانيابي، و مديريت منابع موجود در شبكه وب اطلاق ميشود (6). پايهگذاران وب، ابرداده را اطلاعات "ماشينفهم" درباه منابع وب توصيف ميكنند (2). كتابداران "اطلاعات فهرستگونهاي را كه براي شناسايي، توصيف، و مكانيابي منابع الكترونيكي شبكه مورد استفاده قرار ميگيرد" ابرداده دانستهاند (7). مفهوم ابرداده مفهومي جديد نيست. كتابداران سالهاست كه به فهرستنويسي كتابها و نشريات ميپردازند. فهرست كتابخانه خود نوعي ابرداده است كه براي يافتن كتابها و ساير منابع مربوط به زمينههاي موضوعي خاص و بازيابي آنها در قفسه كتابخانه مورد استفاده قرار ميگيرد (8).
اما عدهاي علاقه دارند كه امروزه از اين اصطلاح براي توصيف منابع الكترونيكي استفاده كنند (7). گروهي نيز معتقدند كه بهكارگيري اصطلاح ابرداده، در واقع، هدفِ توصيف استاندارد منابع اينترنتي و تمايز آن را از روشهاي فهرستنويسي كتابخانهها مشخص ميسازد؛ زيرا اين اصطلاح تفاوتهاي ذاتي پيشينههاي توصيفكننده شبكه را نسبت به پيشينههاي كتابشناختي سنتي آشكار ميسازد (5). گاه اصطلاح ابرداده و كاربرد آن صرفآ در مورد منابع شبكه اينترنت و منابع موجود در شبكههاي محلي و گاه در مورد منابع وب بهكار ميرود (11). بدين ترتيب، همانطور كه فهرست در كتابخانهها براي جستوجو، سازماندهي، و بازيابي منابع مورد استفاده قرار ميگيرد، ابرداده نيز براي جستوجو، سازماندهي، و بازيابي منابع الكترونيكي موجود در شبكه جهاني اينترنت مورد استفاده قرار ميگيرد.
اطلاعات ابردادهاي در مورد منابع الكترونيكي، بهطور مثال در محيط وب، شامل اطلاعات مربوط به مؤلف، ناشر، تاريخ نشر، جزئيات مالكيت معنوي اثر، جزئيات رتبهبندي اطلاعاتي، كليدواژههاي قابل جستوجو براي هر منبع، رمزها و نشانههايي براي ردهبندي محتوايي مدرك، و نيز جزئيات نوع اطلاعات موجود در منبع و ارتباط آن با ساير اجزاي اطلاعاتي است (1). به اين ترتيب، عناصر ابرداده با فهرستها و نمايههايي كه كتابداران و اطلاعرسانان تهيه ميكنند شباهت بسيار دارد. از همين رو، اين گروه نقشي عمده در ايجاد و توسعه انواع قالبهاي ابردادهاي براي سازماندهي منابع متنوع اينترنت ايفا ميكنند و در بسياري از طرحهاي پژوهشي ملي براي گسترش كاربرد ابرداده در محيطهاي الكترونيكي مشاركت دارند. شباهت ابرداده با فهرست از يك سو و قالبهاي دقيق، مؤثر، و كارآمد فهرستهاي رايانهاي (مانند انواع قالبهاي مارك) از سوي ديگر، موجب شده است كه متخصصان ابرداده قالبهاي مارك را يكي از مهمترين و كارآمدترين انواع ابرداده تلقي كنند و، براي انطباق آن با محيطهاي الكترونيكي نوين، روشها و الگوهاي جديدي را ارائه دهند.
تاريخچه
اصطلاح ابرداده نخست بهعنوان نام شركتي امريكايي براي ايجاد و توسعه محصولات مبتني بر "ابرالگوها"[2] و توصيف مجموعه دادهها در سال 1969 بهكار رفت (6)، اما ابتدا با چنين هدف گستردهاي مورد استفاده قرار نگرفت. كاربرد مكرّر اين اصطلاح بيشتر به دهه 1990 و شكلگيري شبكه جهانگستر وب در سال 1993 باز ميگردد. دمپسي و هيري[3] در طرح تحقيقاتي گستردهاي 22 قالب ابردادهاي رايج و مهم را مورد بررسي جامع قرار داده و در گزارش تحقيق خود از انواع قالبهاي مارك كه در دهههاي 1960، 1970، و 1980 شكل گرفته بهعنوان نخستين قالبهاي ابردادهاي ياد كردهاند (3). تاريخچه شكلگيري ساير قالبهاي ابردادهاي به دهه 1990، بهويژه سالهاي 1993 تا 1996، باز ميگردد. از شناختهشدهترين قالبهاي ابردادهاي در دهه 1990 ميتوان به طرح رمزگذاري متن[4] ، خدمات مكانيابي اطلاعات دولتي[5] ، وعناصر دادهاي "دوبلين كور"[6] اشاره كرد.
علل ايجاد و توسعه ابرداده
بهرهگيري از اينترنت جامعه اطلاعاتي را متوجه نياز به ابزارهاي جستوجو و راهبري مناسب براي دسترسي به اطلاعات مطلوب كرده است. امكان دسترسي مؤثر به منابع اطلاعاتي اينترنت منوط به وجود نمايهاي از منابع موجود براي صرفهجويي در زمان استفاده كاربران و كاهش بار كاري شبكه است. كنترل حجم وسيع منابع مختلف اينترنت نيازمند قالب مناسب پيشينههايي است كه بتوانند منابع را بهگونهاي مناسب توصيف كنند (5).
از سوي ديگر، تنوع منابع و كالاهاي اطلاعاتي؛ ضعف ابزارهاي جستوجوي اطلاعاتي؛ تقاضاهاي فزاينده استفادهكنندگان، توليدكنندگان، و عرضهكنندگان؛ و نياز به انسجام علمي و اطلاعاتي سبب شده است كه انديشه شكلگيري ابزاري براي رفع اين معضل بهطور جدّي مطرح شود (9). يكي ديگر از دلايل مهمّ شكلگيري ابرداده نياز طيف وسيعي از گروههاي مختلف اعم از دانشمندان، محققان، ناشران، نهادهاي دولتي، عرضهكنندگان تجاري، كتابداران، آرشيوداران، مربيان، جغرافيدانان، آمارگران، متخصصان علوم انساني، متخصصان رسانههاي رقمي، دانشگاهيان، و سازمانهاي مختلف است كه مايلند براي جستوجو و بازيابي سريع و دقيق منابع اينترنت از الگوها و قالبهاي استاندارد استفاده كنند.
استانداردهاي رسمي، از قبيل طرح رمزگذاري متن و قالب ماشينخوان مارك، اگرچه از جامعيت لازم برخوردارند، توليد و نگهداري پيشينههاي آنها زمانبر بوده و توليد آنها فقط براي منابع بسيار مهم مقرون به صرفه است. يكي از روشهاي رفع اين معضل، توليد پيشينههايي است كه اطلاعات آن از نمايه بيشتر بوده و در عين حال از يك پيشينه فهرستنويسي خلاصهتر باشد. اگر اين راه حل، تلاش انساني كمتري بطلبد، عناصر اطلاعاتي بيشتري در شبكه توصيف خواهد شد؛ بهويژه اگر مؤلف منبع يا اثر تشويق شود كه خود به توليد يا توصيف ابرداده بپردازد. اگر توصيف اين منابع از استاندارد پذيرفتهشدهاي تبعيت كند، فقط توليد پيشينه نيازمند دخالت انسان خواهد بود و ابزارهاي خودكار ميتوانند توصيفها را جستوجو و گردآوري كنند (12). به همين سبب، رويكرد فهرستنويسان بايد از فهرستنويسي فايلهاي رايانهاي به فهرستنويسي منابع اينترنتي تغيير يابد. همه اين انگيزهها و دلايل حكايت از سهولت جستوجو و اشتراك اطلاعات، مديريت سهلتر اطلاعاتي، و بهينهسازي عملكرد متقابل اطلاعات و فرايندهاي اطلاعاتي در محيط شبكه دارد.
كاربردهاي ابرداده
اساس كاربرد ابرداده مكانيابي، جستوجو، بازيابي، مستندسازي، ارزيابي، و انتخاب منابع شبكهاي است كه افزايش دقت بازيابي منابع شبكهاي را نيز سبب ميشود (4). به تعبير دقيقتر، كاربردهاي مهم ابرداده را ميتوان چنين توصيف كرد:
1. بر حجم گستردهاي از اطلاعات شبكه مديريت ميكند و نمايهسازي طيف گستردهاي از انواع اطلاعات را بدون نياز به عرض باند شبكه امكانپذير ميسازد؛
2. جستوجو و بازيابي منابع اطلاعاتي شبكهاي را تسهيل ميكند و جستوجوهاي پيچيده و جامع اطلاعاتي را، بهواسطه عناصر طراحيشده براي تحليل محتواي دقيق اطلاعات، ممكن ميسازد؛
3. منابع اطلاعاتي ناهمگن را يكپارچه ميسازد. در حال حاضر، منابع اطلاعاتي بهشكلهاي مختلف و با ويژگيهاي متفاوت در پايگاههاي اطلاعاتي گوناگون وجود دارد. توصيف ابردادهاي امكان تطبيق، اشتراك، يكپارچهسازي، و استفاده مجدد از انواع اطلاعات را در محيط شبكهاي توزيعشده فراهم ميسازد؛
4. دسترسي به اطلاعات را كنترل ميكند، و نه تنها به جستوجو و بازيابي مؤثر منابع اطلاعاتي ناهمگن ميپردازد، بلكه اطلاعاتي را كه دسترسي به آنها محدود است براي شيوه و نوع استفاده كاربران مديريت ميكند (13).
در حقيقت كاربرد ابرداده نظم بخشيدن به منابع اطلاعاتي موجود در اينترنت و چگونگي دسترسي به منابع و نيز استفاده از آنها از طريق مستندسازي محتوا، كيفيت، و ويژگيهاي اطلاعات است.
ابرداده در كتابخانهها
با شكلگيري كتابخانههاي الكترونيكي، كتابداران نقش حساستري در توسعه ابرداده ايفا ميكنند. منابع رقمي بهتدريج بهعنوان منابع اطلاعاتي مورد توجه قرار ميگيرد و متخصصان ابرداده در كتابخانهها نقشي فزاينده در دسترسي به منابع علمي و ارتقاي سطح مجموعهها از طريق نگهداري رقمي منابع خواهند داشت. كتابخانهها براي پاسخ به نيازهاي جديد منابع اطلاعاتي، نياز به كاركناني دارند كه داراي مهارتهاي قوي رايانهاي، دانش كتابداري، و نوآوري و انعطافپذيري براي رويارويي با نيازهاي محيط جديد و متحول باشند (6). تاريخ طولاني تلاش كتابداران در توصيف و سازماندهي اطلاعات و اعتماد عمومي به شبكه اينترنت بهعنوان يكي از منابع اطلاعاتي مهم، آنان را متوجه مسئوليت نويني براي ايفاي رسالت خود كرده است. فهرستنويسان بهعنوان سازماندهندگان اطلاعات از يكسو، و متخصصان كاوش و كتابداران مرجع بهعنوان عوامل مؤثر در اشاعه اطلاعات، از سوي ديگر، نيازمند آگاهي نسبت به ابزارهاي جديد براي درك و انجام صحيح وظايف خود هستند.
با شكلگيري الگوهاي ابردادهاي، نياز به استفاده از فهرستهاي پيوسته همگاني بهعنوان گذرگاهي براي دسترسي به مجموعههاي ابردادهاي در كتابخانهها امري ضروري بهنظر ميرسد. براي اين منظور، استفاده از نظامهاي مبدّل ابردادهاي، كتابخانهها را قادر به استخراج ابردادههاي خارج از فهرست پيوسته در محيط اينترنت و تبديل آنها به قالبهايي چون مارك و نيز يكپارچهسازي آنها با مجموعه پايگاههاي اطلاعاتي كتابخانه ميكند (13). الگوهاي ابرداده ميتوانند دو كاربرد عمده در كتابخانهها داشته باشند؛ نخست آنكه كتابخانهها پايگاههاي اطلاعاتي خود را بهعنوان بخشي از خدمات كاوش شبكههاي گستردهتر در دسترس قرار دهند و اين امكان را فراهم سازند تا استفادهكنندگان كتابخانه خود به ديدگاهي دوجانبه نسبت به پايگاههاي اطلاعات كتابخانهاي و غيركتابخانهاي دست يابند؛ و ديگر آنكه كتابخانهها توصيف منابع جديد را، كه از طريق روشهاي فهرستنويسي سنتي پرهزينه و زمانبر است، از طريق ابرداده انجام دهند (10). علاوه بر اين، برخي متخصصان معتقدند كه كتابخانهها ميتوانند از ابرداده براي ايجاد پيشينههاي فهرستنويسي پيچيدهتر و نيز توصيف پايگاههاي اطلاعاتي تصاوير رقمي، فايلهاي صوتي، و ساير منابع غيرمتني بهرهمند شوند (11).
مآخذ:
1) "All Guide to Metadata". 1998 [on-line]. Available: http://www.echo.lu/oii/en/metadata.html [18 Sept, 1999];
2) Berners-Lee, Tim. "Metadata Artchitecture: Documents, Metadata and Links". 1997 [on-line]. Available: http://www.w3.org/design Issues/metadata. html;
3) Dempsy, Lorcan; Weibel, Stuatr. "The Warwick Metadata Workshop". 1996 [on-line]. Available: http://www.dlib.org/dlib/july96/07 weibel. html;
4) Hakala, Juha. "Dublin Core Metadata Element Set and Its Application". 1997 [on-line]. Available: http://www.linnea.helsiniki.fi/meta/present.html;
5) Heery, Rachel. "Review of Metadata Formats". 1996 [on-line]. Available: http://www. ukoln.ac.uk/metadata.review. html;
6) Hodgson, Katrina. "Metadata: Foundations, Potentials and Application". 1998 [on-line]. Available: http://www. sils. ualberta.ca/538/khodhson/metadata.htm;
7) Hopkins, Allen. "UNIMARC and Metadata: Dublin Core". 1998 [on-line]. Available: http://www.ifla.org/IV/ifla 64/138-161 e.htm;
8) Ianella, Renato. "Mostly Metadata: a Bit Smarter Technology". 1998 [on-line]. Available: http://www.dstc.edu.au/rdu/reports/vala 1998;
9) Kuny, Terry. "Metadata: an Update and Guidance for Action", in 64th IFLA Conference. Netherland: IFLA, 1998;
10) Lynch, Clifford. "The Dublin Core Descriptive Metadata Program me: Strategic Implications for Libraries and Networked Information Access". 1998 [on-line]. Available: http://www.arl.org/newsltr/196/dublin.html;
11) Miller, Steven J."Organizing, Internet Resources: Metadata and the Web". 1998 [on-line]. Available: http://www.uwm.edu/¬mll/wlameta/index.htm;
12) Weibel, Stuart. "Metadata: the Foundations of Resource Description", 1995 [on-line]. Available: http://www.dlib.org/dlib.july 95. 07 weibl.html [13 Sept. 1999];
13) Xu, Amanda. "Metadata Conversion and the Library OPAC", 1997 [on-line]. Available: http://www.mit.edu/wynej/www/xu.htm (=xu 1999).
پی نوشت:
[1]. Metadata
[2]. Metamodels
[3]. Dempsy & Heery
[4]. Text Encoding Initiative (TEI)
[5]. Government Information Locator Service (GILS)
[6]. Dublin Core (DC)
