ابربزرگراه اطلاعاتي[1]. اين اصطلاح به شبكه ارتباطي پيشرفتهاي اطلاق ميشود كه امكان دسترسي و استفاده از خدمات اطلاعرساني نوين را براي ارسال و دريافت حجم بسيار بالايي از دادهها بهصورت رقومي فراهم ميسازد؛ و بيشتر بهمنظور نمايان كردن زيرساخت و بستر ارتباطي مناسب و مطلوب براي انتقال حجم بسيار زياد اطلاعات با سرعت بالا ميان عموم مردم بهكار ميرود.
ابربزرگراه اطلاعاتي، در واقع، همگرايي فنآوريهاي رايانه و ارتباطات است و در برابر آن اصطلاحات ديگري نظير بزرگراه اطلاعاتي[2]، بزرگراه ديجيتالي[3]، شبكه اطلاعات ديجيتالي[4]، و بزرگراه دادهها[5] نيز بهكار رفته است؛ اما امروزه بيشتر به "ابربزرگراه اطلاعاتي" شهرت دارد.
براي بسياري از افراد، ابربزرگراه اطلاعاتي بهمعناي استفاده از اينترنت و رايانههاي شخصي براي دسترسي به اطلاعات و خدمات مختلف و نيز ارسال و دريافت پيام و پروندههاي الكترونيكي است؛ حال آنكه بهطور نظري، ابربزرگراه اطلاعاتي دامنه گستردهاي از امكانات و خدمات ارتباطي و رسانههاي مختلف را دربر ميگيرد كه اينترنت فقط بخشي - البته مهم - از آن بهشمار ميرود. برخي عقيده دارند كه ابربزرگراههاي اطلاعاتي قبلاً طراحي شده است و نظامهاي ارتباطي باسيم و بيسيم جاري زيرساخت اصلي آن را تشكيل ميدهند. برخي نيز بر اين باورند كه ابربزرگراههاي اطلاعاتي هنوز در حال طراحي و توسعهاند و زيرساختهاي ارتباطي امروزي، فقط چارچوب ابتدايي چنين شبكه پيشرفتهاي را پديد آورده است. به عبارت ديگر، چنين فنآوري ارتباطي بر آن است كه هر نوع خدمات مرتبط با امور اطلاعرساني، تجاري، تفريحي، آموزشي، و جز آن را در بستري ديجيتال با سرعت و كيفيت بالا در دسترس قرار دهد. ابربزرگراه اطلاعاتي، بايد قادر به انتقال انواع مختلفي از دادههاي پيچيده شامل صوت، تصوير، و ويدئو با سرعت و كيفيت بسيار بالا از طريق خطوط ارتباطي باشد. همچنين، ايجاد بستري واحد براي يكپارچه كردن فنآوريهاي ارتباطي سنتي و پيشرفته از جمله ويژگيهاي مهم ابربزرگراههاي اطلاعاتي است.
با اين همه، ارائه تعريفي بسيار دقيق، مشخص، و روشن از ابربزرگراه اطلاعاتي دشوار است. اين موضوع تا حدود زيادي بهسبب ملموس نبودن كاربردها و تأثير اين فنآوري پيشرفته در زندگي روزمره است. بسياري از افراد شبكه جهاني وب[6] را مصداق بارز ظهور ابربزرگراه اطلاعاتي در عصر حاضر ميدانند، و حال آنكه چنين فنآورييي فراتر از محيط اينترنت و خدمات مختلف آن توصيف شده است. به تعبير ديگر، طرح اين پرسش از اهميت بسزايي برخوردار است كه آيا هماكنون ابربزرگراههاي اطلاعاتي بهصورت عيني وجود دارند و بهكار گرفته ميشوند و يا اينكه زيرساخت ارتباطي بسيار پيشرفته و در حال توسعهاي محسوب ميگردند كه هنوز بستر ظهور و بهكارگيري آنها بهطور كامل فراهم نشده است.
دون كِلارك[7]، در مقالهاي تحت عنوان "لطفآ ترجمه"[8] كه در سال 1994 در "وال اِستريت جورنال" بهچاپ رساند، كوشيد بحث جديدي را درباره ماهيت اصلي ابربزرگراه اطلاعاتي مطرح كند. وي ابربزرگراه اطلاعاتي را "پديدهاي كه نميتوان لمس كرد، اما ميتوان درباره امكانات و قابليتهاي آن تا حد انزجار سخن گفت"، توصيف كرد. بنابراين، ميتوان چنين استنباط كرد كه مفهوم ابربزرگراه اطلاعاتي بيش از آنكه در جهان واقعي قابل تشخيص باشد، مبتني بر طرحها و نظريههاي توسعه، يكپارچهسازي، و همگرايي نظامهاي ارتباطي و رسانههاي گوناگون است كه امروزه فقط بخشي از آن تحقق يافته است.
تاريخچه.
در سال 1979، آلبرت گور[9]، نماينده كنگره امريكا، طرحي را تحت عنوان "بزرگراه دادهها" به كنگره ارائه كرد كه آن را ميتوان نقطه آغاز بحث درباره پديده ابربزرگراه اطلاعاتي بهشمار آورد. در سال 1988، وي در يكي از سخنرانيهاي خود اصطلاح "ابربزرگراه اطلاعاتي" را براي نخستين بار بهكار برد. آلبرت گور، در تبليغات رياست جمهوري امريكا در سال 1992، با توصيف و ارائه تصويري نسبتاً روشن از ابربزرگراه اطلاعاتي اذهان عمومي را با چنين مفهوم جديدي آشنا ساخت و در حقيقت به آن اعتبار بخشيد. جالب اينكه پدر وي نيز در بيش از 30 سال پيش از آن، بهعنوان نماينده كنگره امريكا طرح ساختن بزرگراههاي اتومبيل ميان ايالتهاي مختلف امريكا را به كنگره ارائه كرده بود. امروزه، انديشه اوليه آلبرت گور بهعنوان منشاء توسعه زيرساخت ابربزرگراههاي اطلاعاتي، بهويژه در ايالت متحده امريكا، بهشمار ميرود و كمتر اثري درباب مفهوم ابربزرگراه اطلاعاتي ميتوان يافت كه نام وي نيامده باشد. گور از شخصيتهاي برجستهاي است كه تلاش فراواني براي گسترش مفهوم ابربزرگراه اطلاعاتي با توجه به نفوذ سياسي خود بهعنوان نماينده كنگره و نيز معاون رئيس جمهور امريكا در دهه 1990 به عمل آورد. وي، با سخنرانيهاي متعدد در مجامع علمي و دانشگاهي، نظريات خود و دولت امريكا را درباره توسعه و كاربرد ابربزرگراه اطلاعاتي بيان كرد. به تعبير ديگر، برجسته كردن و نمايان ساختن زيرساخت ارتباطي و ويژگيهاي ابربزرگراه اطلاعاتي در اذهان عمومي، و نيز دولتمردان امريكا، توسط وي صورت پذيرفت.
در سال 1995، گور در سخنراني خود مهمترين دلايل بهوجود آوردن زيرساخت مناسب براي ابربزرگراه اطلاعاتي در امريكا را اينگونه بيان كرد: "فنآوريهاي نويني كه توانايي توليد و دسترسي به اطلاعات را ارتقا ميبخشند همواره تغييرات قابل توجهي را در تمدنهاي مختلف بشري پديد آوردهاند.... ديگر شكي نيست كه چنين ابزارهاي جديدي ساختار تمدنهاي انساني را حتي سريعتر و كاملتر از رسانههاي چاپي تحتالشعاع خود قرار خواهند داد". آلبرت گور، بهعنوان فردي سياسي و با نفوذ در كنگره امريكا، نقش مهمي را در تصويب طرح ايجاد ابربزرگراه اطلاعاتي و در نهايت تخصيص بودجهاي معادل 5/1 ميليارد دلار براي امكانسنجي و ايجاد زيرساخت نطام ملي اطلاعرساني مبتني بر ابربزرگراه اطلاعاتي در امريكا ايفا كرد.
ويژگيهاي عمده
انديشه ايجاد ابربزرگراه اطلاعاتي و توسعه شتابان فنآوريهاياطلاعرساني و ارتباطي را ميتوان با سه تغيير و تحول بنيادي مرتبط دانست:
1) امكان ديجيتالي كردن متن، صوت، تصوير، و ويدئو و يا به عبارت ديگر هر نوع داده و اطلاعات؛
2) فشردهسازي[10] دادهها در قالب ديجيتال كه خود منجر به افزايش سرعت و حجم انتقال دادهها در شبكههاي ارتباطي گرديد؛
3) افزايش قدرت و توانايي پردازشگرها و تجهيزات الكترونيكي.
با اين همه، در طي سالهاي اخير، فنآوريهاي ارتباطي پيشرفتهاي نظير اينترنت و شبكههاي ارتباطي ماهوارهاي ظهور كردند كه هريك ميتواند بخشي از يك نظام ارتباطي بزرگتر و قدرتمندتر را بهمنزله ابربزرگراه اطلاعاتي تشكيل دهد. بعضي از مهمترين ويژگيها و خصوصيات ابربزرگراههاي اطلاعاتي عبارتند از:
الف. پوشش ملي يا بينالمللي. هدف اصلي از طرح انديشه ابربزرگراههاي اطلاعاتي، ايجاد بستر ارتباطي مناسب در سطوح ملي يا بينالمللي است. بنابراين، ابربزرگراه اطلاعاتي پوشش جغرافيايي وسيعي دارد تا بتواند خدمات گوناگوني را در زمينههاي مختلف تجاري، تفريحي، آموزشي، پزشكي، اطلاعرساني، و جز آن در دسترس عموم قرار دهد. ايالت متحده امريكا، نخستين كشوري است كه طرح ايجاد چنين شبكهاي را در مقياس ملي با قابليت دسترسي براي عموم آغاز كرد.
ب. همگرايي خدمات ارتباطي و رسانههاي مختلف. همگرايي فنآوريهاي ارتباطي گوناگون نظير خطوط تلفن، تلفن همراه، شبكههاي ارتباطي باسيم و بيسيم، ارتباطات ماهوارهاي و فيبرنوري؛ و ارائه بستر ارتباطي واحد و يكپارچه ديجيتالي، يكي از مهمترين ويژگيهاي ابربزرگراههاي اطلاعاتي است. علاوه بر اين، ابربزرگراههاي اطلاعاتي قابليت دسترسي به طيف وسيعي از رسانهها نظير تلويزيون، شبكههاي پيوسته، اينترنت، تلويزيون كابلي، ويدئو بر حسب تقاضا[11]، و جز آن را در اختيار استفادهكنندگان قرار ميدهند. ايجاد بستري واحد براي ارسال و دريافت دادهها به هر شكل و مبتني بر هر نظام ارتباطي، از مهمترين خصوصيات ابربزرگراههاي اطلاعاتي است.
ج. استفاده از بستر ديجيتالي. استفاده از زيرساخت ارتباطي ديجيتالي، از ويژگيهاي اجتنابناپذير توسعه و ايجاد ابربزرگراههاي اطلاعاتي است. به بيان ديگر، فرايند همگرايي، يكپارچهسازي، و ارائه خدمات مختلف و متنوع در ابربزرگراه اطلاعاتي زماني تحقق مييابد كه از بستر ديجيتالي مناسب براي تبادل اطلاعات استفاده كرده باشد.
د. سرعت و پهناي بسيار زياد باند در خطوط ارتباطي. يكي ديگر از ويژگيهاي مهم ابربزرگراههاي اطلاعاتي، كه آنها را از ديگر فنآوريهاي ارتباطي نوين نظير اينترنت متمايز ميسازد، زياد بودن سرعت و پهناي باند[12] خطوط ارتباطي آنهاست. به عبارت ديگر، براي بهوجود آوردن ابربزرگراههاي اطلاعاتي، فقط استفاده از بستر ديجيتالي كافي نيست؛ بلكه بايد از خطوط و شبكههاي ارتباطي با سرعت و پهناي باند بسيار زياد بهمنظور انتقال حجم بسيار بالايي از دادهها (شامل صوت، تصوير، و ويدئو) در كمترين زمان ممكن، استفاده شود. ظهور شبكههاي فيبرنوري و ماهوارهاي، تا حدود بسيار زيادي افقهاي جديدي را بهمنظور بهوجود آوردن بستر مناسب براي ابربزرگراههاي اطلاعاتي گشوده است.
ه. بهرهگيري از نظام تعاملي[13]. ابربزرگراههاي اطلاعاتي، برخلاف رسانهها و خدمات ارتباطي سنتي، بهخوبي از نظام تعاملي براي كنترل و هدايت جريان اطلاعات و ديگر امور بهره ميگيرند. استفاده از تلويزيون تعاملي[14]، ويدئو بر حسب تقاضا، و خدمات مشابه ديگر، فقط از طريق بهكارگيري نظامهاي تعاملي امكانپذير است. تفاوت اصلي نظامهاي تعاملي با رسانههاي تلويزيون يا راديو اين است كه مخاطبان ميتوانند نقش فعالي را در كنترل و هدايت برنامه ايفا كنند و تصميم بگيرند در چه زماني چه اطلاعاتي را دريافت دارند و به كجا بروند.
و. امكان دسترسي عموم به خدمات مختلف. انديشه اوليه ايجاد ابربزرگراه اطلاعاتي بر اين اساس شكل گرفت كه انجام امور مختلف نظير خريد، بانكداري، ارتباطات شخصي، تجارت، آموزش، تفريح و سرگرمي، اطلاعرساني، و جز آن بهصورت يكپارچه براي عموم مردم تسهيل شود. در واقع، اگر امكان دسترسي عموم استفادهكنندگان به خدمات مختلف و نيز تبادل اطلاعات از طريق اين محيط وجود نداشته باشد، ابربزرگراههاي اطلاعاتي شكل نگرفته است؛ زيرا علاوه بر ساختار و بستر فيزيكي مناسب، بايد حاوي اطلاعات و خدمات مختلفي نيز باشند كه بدون حضور استفادهكنندگان و توليدكنندگان اطلاعات ناممكن است.
اينترنت و ابربزرگراه اطلاعاتي
اين تصور وجود دارد كه خدمات مختلف اينترنت، نظير پست الكترونيكي، شبكه جهاني وب، پروتكل انتقال فايل[15]، تِلنِت[16]، گوفر[17]، و جز آن، كه چندين سال است در سراسر جهان مورد استفاده قرار ميگيرد، چيزي جز مصداق ابربزرگراه اطلاعاتي نيست. خدمات مختلف اينترنت بخش مهمي از ساختار و محتواي ابربزرگراههاي اطلاعاتي را تشكيل ميدهند، اما اين محيط، كمبودها و محدوديتهايي نيز با توجه به اهداف و كاربردهاي نظري پيشبينيشده نسبت به ابربزرگراههاي اطلاعاتي دارد. سرعت نسبتآ پايين ارسال و دريافت دادهها، پهناي كمِ باند، مشكلات همگرايي و يكپارچهسازي نظامهاي ارتباطي گوناگون از مهمترين اين موارد است. با اين همه، با اختراع فنآوري فيبرنوري تحولي عظيم در افزايش سرعت و پهناي باند خطوط ارتباطي براي انتقال حجم بسيار زياد اطلاعات در مدت زمان اندك بهوجود آمد و افقهاي جديدي بهمنظور ايجاد زيرساخت و بستر مناسب براي ابربزرگراههاي اطلاعاتي نمايان شد؛ بهطوري كه عدّهاي عقيده دارند اينترنت، يعني شبكهاي از رايانهها در سراسر جهان كه از طريق پروتكلي مشترك به يكديگر متصل هستند، خود زيرساخت اصلي ابربزرگراه اطلاعاتي را تشكيل داده است و استفاده از شبكههاي فيبرنوري تا حدود زيادي ميتواند امكانات و خدمات مورد انتظار از ابربزرگراههاي اطلاعاتي را برآورده سازد.
در 14 آوريل 1998، آلبرت گور بار ديگر انديشه خلاق و مبتكرانه خود را نشان داد و از اجراي طرحي تحت عنوان "اينترنت2" خبر داد. اينترنت 2 بر آن است كه ابتدا بيش از يكصد دانشگاه در امريكا را از طريق شبكه ديجيتال با سرعت بسيار بالا به يكديگر متصل سازد. از طريق اينترنت 2 ميتوان متن كامل دايرهالمعارف بريتانيكا را در ظرف چند ثانيه به رايانه شخصي خود انتقال داد. بيل كلينتون[18]، رئيس جمهور سابق امريكا، نيز در سخنراني خود در سال 1997 حمايت همهجانبه خود را از "نسل دوم اينترنت، كه با استفاده از آن دانشگاههاي مهم و آزمايشگاههاي ملي بتوانند به تبادل اطلاعات، تقريبآ هزار بار سريعتر از امكانات كنوني، بپردازند" اعلام كرد. اگرچه دسترسي اوليه به اينترنت 2 براي عموم آزاد نخواهد بود، اين طرح در حال اجرا را ميتوان، در صورتي كه بهطور كامل و در سطحي گستردهتر به اجرا درآيد و عمومي شود، بهعنوان يكي از مهمترين جلوههاي ظهور ابربزرگراههاي اطلاعاتي تلقي كرد.
مآخذ:
1. Clark, Don. "Translation, Please". The Wall Street Journal, (Nov. 1994);
2. Ebersole, Samuel. Information Superhighway. 2000 [Online]. Available: http://faculty.uscolo.edu/ebersole/papers/highway.html. [24 June 2001];
3. Gore Unveils Internet2 for Universities. 1998 [Online]. Available: http://www.cnn.com/TECH/computing/9804/14/ i2index.html. [2 July 2001];
4. "Information Superhighways".Encarta Encyclopedia 99. Deluxe Edition.[CD-ROM];
5. Lynch, Mary Dykstra. "Information Highways". World Information Report 1997/98. Edited by Andrew Large. Paris: UNESCO Publishing, 1997;
6. Maherzi, Lotfi. World Communication Report: The Media and the Challenge of the New Technologies. Quetigny: UNESCO Publishing, 1997;
7. Otte, Peter. The Information Superhighway: Beyon the Internet. Indianapolis: Que Corporation, 1994.
پی نوشت:
[1]. Information superhighway
[2]. Information highway
[3]. Digital highway
[4]. Digital information network
[5]. Data highway
[6]. World Wide Web
[7]. Don Clark
[8]. Translation, Please
[9]. Albert Gore
[10]. Compression
[11]. Video on demand
[12]. Bandwidth
[13]. Interactive system
[14]. Interaction TV
[15]. File Transfer Protocol
[16]. Telnet
[17]. Gopher
[18]. Bill Clinton
