آدونيس[1] خدماتي متكي بر صفحه فشرده است كه متن كامل مقالات متجاوز از ششصد نشريه دانشگاهي از بيش از چهل ناشر مختلف را، از طريق اشتراك، ارائه ميكند. اين نشريات عمدتآ در حوزه زيست پزشكي هستند، ولي نشريات حوزههاي وابستهاي چون بيوتكنولوژي [2]، بيوشيمي [3]، بيومهندسي [4]را نيز تحت پوشش دارد. هر صفحه فشرده داراي بيش از يكصد شماره مجله است. صفحههاي فشرده كه تصاوير متن و نمايهها را دربر دارند بهطور هفتگي منتشر ميشوند. عناصري كه نمايه ميشوند عبارتند از مؤلف، واژههاي عنوان مقالات، شماره استاندارد بينالمللي پيايندها يا عنوان مجله، سال انتشار، دوره، شماره، و تعداد صفحات. استفاده از منطق بول امكانپذير است و چندين مقاله را ميتوان يكجا يا يك به يك انتخاب و چاپ كرد. همه عمليات چاپ با چاپگر ليزري انجام ميشود و اين كار مقاله را به همان شكلي كه در مجله آمده همراه با نمودارها مجددآ توليد ميكند. ويرايش دوم آدونيس با "ويندوز" [5]كار ميكند.
تاريخچه
آدونيس در اوايل دهه 1980 بهعنوان كنسرسيومي متشكل از تعدادي از ناشران مهم دنيا در حوزه زيست پزشكي پديد آمد. اين كنسرسيوم مشتمل بر ناشران علمي الزوير [6]، انتشارات علمي [7]، پرگامون [8]، و اشپرينگر ورلاگ[9] بود. آنچه اين ناشران را گرد هم آورد توجه آنها به منافع از دست رفته و اشتراكهاي لغو شده بود كه بر اثر دسترسي به مواد از طريق تهيه فتوكپي ناشي ميشد. شرط مربوط به "استفاده منصفانه" از حق تأليف از سوي بسياري از دولتها اين اطمينان را ميداد كه تهيه فتوكپي به همين روال ادامه خواهد يافت و اين امر از نظر ناشران برابر با استفاده نامحدود بدون پرداخت وجه بود (8: 79-87).
توجه الزوير چنان معطوف به موضوع منافع از دست رفته در اثر تهيه فتوكپي بود كه از مركز تهيه مدارك كتابخانه بريتانيا[10] تقاضا كرد ماهيت و گستره موادي كه بهعنوان كمك به ساير كتابخانهها تدارك ميشود تعيين گردد. اين مركز در انجام دو بررسي شركت كرد و با چندين مركز تهيه مدارك ديگر نيز براي تدارك دادههاي تطبيقي در اوايل سالهاي كنسرسيوم تماس گرفته شد (8: 79-87). اين بررسيها و ساير تحقيقات انجام شده در طول يك دهه، كنسرسيوم را با انبوهي از اطلاعات مربوط به بازار تحويل مدرك مجهز كرد؛ بهويژه اينكه كنسرسيوم دريافت كه اطلاعات زيست پزشكي بيش از بقيه تقاضاست، خصوصآ اگر عمر مقالات كمتر از سه سال باشد (4؛ 193-199).
تكامل صفحههاي فشرده بهعنوان رسانهاي براي ذخيرهسازي تمام متن همراه با انديشه تحويل مدرك ظهور كرد و با عنوان "مفهوم آدونيس" يا "تجربه آدونيس" شناخته شد. آدونيس ابتدا بهعنوان ابزاري شكل گرفت كه ناشران با استفاده از آن بتوانند بر بخشي از منافع خود كه بر اثر تهيه فتوكپي يا هر طريق ديگر از بين ميرفت كنترل داشته باشند. چندين مقاله نوشته شده توسط افرادي كه در زمان تكامل آدونيس با آن سروكار داشتند اين مطلب را تأييد ميكند (3؛ 4؛ 8). مطلب مهم ديگر اين است كه عناوين اوليه آدونيس و عناويني كه اخيرآ اضافه شده عمدتآ بر دادههايي از صنايع داروسازي متكي بود كه شركتهاي آنها اعظم مشتريان آدونيس را تشكيل ميدهند (1؛ 5؛ 7).
كاربردها
هزينه روزافزون اشتراك مجلات و ازدياد اطلاعات زيست پزشكي فشار روزافزوني بر كتابخانههاي زيست پزشكي در پاسخگويي به نيازهاي استفادهكنندگان وارد ميآورد. انفجار اطلاعات در همه جا كتابخانهها را ناگزير ميسازد كه دريابند داراي انواع گوناگوني از منابع اطلاعاتي هستند. در بعضي از كتابخانهها، امانت كتاب و مجله از مجموعه موجود، در مرحلهاي پس از شناسايي و دسترسي به اطلاعات ذخيره شده بهصورت الكترونيكي از نقاط دور و نزديك و سپس تحويل اطلاعات شناخته شده از طريق تهيه فتوكپي، دورنگار، و جز آن قرار دارد.
انفجار اطلاعات اخيرآ از مرز كتابخانهها و عرصه اطلاعرساني فراتر رفته است. توجه دولت ايالات متحده به زيرساخت ملي اطلاعات[11] خود واژههاي ابربزرگراه اطلاعاتي و اينترنت را در امريكاي شمالي مورد توجه عموم قرار داده است. باوجود گسترش بزرگراههاي اطلاعاتي، فقدان سياستهاي اطلاعاتي روشن و هماهنگ در كشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه همچنان باقي است (9: 51-57). اغلب اتفاق ميافتد كه نقش جداييناپذير كتابخانهها و خدمات اطلاعرساني، هم در مقياس ملي و هم محلي، كم اهميت تلقي شده يا به كلي ناديده گرفته ميشود. نبود سياستهاي اطلاعاتي، فقدان وضعيت اجتماعي براي كتابخانهها و مراكز اطلاعرساني را بهدنبال ميآورد.
براي دولتهاي ملي درك اين امر بسيار حائز اهميت است كه دسترسي به اطلاعات مربوط به سلامت افراد جامعه براي رشد و توسعه نظامهاي مراقبت از سلامت آنان پايههاي مستحكمي بهشمار ميرود. سلامت يك ملت به ميزان زيادي به توان بالقوه آن ملت در رشد اقتصادي كمك خواهد كرد (10).
بعضي از منافع صفحههاي فشرده عبارتند از :
- شناسايي سريع و راحت نوشتههاي دنيا از طريق ارتباطهاي كاربرپسند كه بهكارگيري واسطههاي[12] جستوجو در آنها ضرورتي ندارد؛
- دستيابي به اطلاعات بدون هزينههاي ارتباط پيوسته؛
- دستيابي به اطلاعات بدون نياز به زيرساختهاي پيچيده ارتباطي بينالمللي و ملي؛
- ظرفيت ذخيرهسازي زياد و پردوام، بهويژه اينكه صفحه فشرده ميتواند در مقابل شرايط سخت آب و هوايي مانند گرما، رطوبت، گرد و خاك، و نيز استفادههاي مكرر مقاومت كند؛
- هزينه هر واحد اطلاعات، در مقايسه با كاغذ و ديسكت، بسيار اندك است؛
- صفحه فشرده با خدمات ارزش افزودهاي كه ارائه ميدهد، وجهه كتابخانهها و كاركنان آن را بالا ميبرد و بدين ترتيب به آگاهي و استفاده بيشتر از خدمات كتابخانه كمك ميكند.
اينها ويژگيهاي قطعي آدونيس هستند. با اين همه، به نظر ميرسد كه در مقايسه با كالاهاي سنّتي متّكي بر صفحات فشردهاي كه در حال حاضر در كتابخانهها مورد استفاده قرار ميگيرد داراي امتيازاتي باشد. پايگاههاي كتابشناختي نظير مدلاين [13] و پاپ لاين[14] معمولترين كاربردهاي فنآوري صفحه فشرده در كتابخانههاي زيست پزشكي كشورهاي در حال توسعه است. در برخي كتابخانهها، اين فنآوري بر دشواري چالشهاي فعلي افزوده و دشواريهاي جديدي نيز پديد آورده است. رضايت استفادهكننده توأم با امكان دستيابي به انبوه نوشتهها و شناسايي سريع اطلاعات مناسب، هر گاه آن اطلاعات سريعآ در دسترس قرار نگيرد، ميتواند به همان سرعت جاي خود را به نااميدي بدهد. چنانچه اطلاعات شناخته شده در مقياس منطقهاي يا ملي قابل دسترس نباشد درخواستها بايد به مراكز بينالمللي تهيه مدرك ارسال شود. تحويل اين مدارك ميتواند بهسبب محدوديتهاي ارتباطي و پستي، هفتهها و ماهها به طول انجامد. همه اينها به افزايش هزينههايي منجر خواهد شد كه كتابخانهها - خصوصآ كشورهاي در حال توسعه - نميتوانند از عهده پرداخت آنها برآيند.
آدونيس در آغاز از سوي يونسكو با علاقهمندي و اشتياق استقبال شد. يونسكو اشتراك آدونيس 1991 و 1992 را براي پايگاههاي خود در ده كشور هند، تايلند، تونس، مصر، ونزوئلا، اسلواكي، ساحل عاج، جامائيكا، نيجريه، و سنگال تقبل كرد. بنا به گفته پل هارمن، از دفتر سرپرستي آدونيس در آمستردام، اين اشتراك در سال 1993 و 1994 توسط يونسكو تجديد نشد. هشت پايگاه از اين ده پايگاه نتوانست اعتبار مالي لازم براي تجديد اشتراك را تأمين كند و تنها دو پايگاه باقي مانده است. دلايل قطع تأمين اعتبار مالي از سوي يونسكو براي اشتراك آدونيس روشن نيست.
انتقاد از آدونيس مبني بر اينكه آدونيس "خدماتي اروپايي" است در ويرايش جديد آن كه عناوين زيادي از ناشران امريكايي را نيز اضافه كرده تا اندازهاي برطرف شده است.
مآخذ:
1.Abid, A. "Improving Access to Scientific Literature in Developing Countries: A UNESCO Programme Review". IFLA Journal. Vol.18, No. 4 (1992): 315-324;
2. Bradbury, D. "ADONIS. The View of the Users". IFLA Journal. Vol. 14, No. 2 (1988): 132-136;
3. Braid, J. A. The ADONIS Experience. Serials. Vol. 2, No. 3 (1989): 49-54;
4. David, M. and Martin, G. "The ADONIS Experiment". Health Libraries Review. 6 (1989): 193-199;
5. Korwitz, U. "ADONIS-Between Myth and Reality: Trial Document Supply Using CD-ROM Technology". IFLA Journal. Vol. 16, No. 2 (1990): 215-219;
6. Kinney Meyers, J. "The Contribution of CD-ROM in Overcoming Information Isolation: Insights from and African Experience". CD-ROM Librarian. Vol. 6, No. 7 (1991): 11-12, 14-21;
7. Pozza, E. "The ADONIS Experiment: the Electronic Serial". Australian & New Zealand Jounal of Serials Librarianship. Vol. 1, No. 4 (1990): 31-44;
8. Stern, B. T. and Compier, H. C. J. "ADONIS Document Delivery in the CD-ROM Age". Interlending and Document Supply. 1990; 79-87;
9. Weitzel, R. "Library Services for Primary Health Care". Social Science and Medicine. Vol. 32, No. 1 (1991): 51-57;
10. World Development Report 1993: Investing in Health. Oxford: World Bank, 1993.
پی نوشت:
[1]. ADONIS
[2]. Biotechnology
[3]. Biochemistry
[4]. Bioengineering
[5]. Windows
[6]. Elsevier Science Publishers
[7]. Blackwell Scientific Publications
[8]. Pergamon Press
[9]. Springer Verlag
[10]. British Library Document Supply Centre (BLDSC)
[11]. National Information Infrastructure (NII)
[12]. Intermediaries
[13]. MEDLINE
[14]. POPLINE
