سياسي بودن ذاتي مذهب تشيع

باشگاه را خانه خود بسازيد  ورود اعضا  کاربر میهمان به باشگاه خوش آمدي  امروز يكشنبه 1 فروردين 1389  كاربران برخط 95 نفر

◄ سياسي بودن ذاتي مذهب تشيع

◄ گفتمانهاي فقهي سياسي شيعه

● نويسنده: حجت الله - كريمي

● منبع: روزنامه - رسالت - تاريخ شمسی نشر 04/11/1388

درباره مراحل تحول و تکوين فقه سياسي شيعه اظهار نظرها و تقسيم بندي هاي متعددي صورت گرفته و هر يک از انديشمندان و پژوهشگران در اين حوزه از نظر گاه خود به مراحل مختلفي در تکوين فقه سياسي معتقدند. در اينجا ضمن رعايت اختصار قصد ارائه مراحل تکوين فقه سياسي تشيع به عنوان پيشينه نظريه جمهوري اسلامي با توجه به دوره هاي تاريخي مشخص را داريم.

1 - از رحلت پيامبر تا غيبت امام دوازدهم (عصر حضور و حاکميت معصوم) در اين دوره که آغاز شکل گيري انديشه سياسي شيعه نيز مي باشد در مورد حق حاکميت و مبناي مشروعيت بعنوان دو جزء اساسي انديشه سياسي از لحاظ نظري ميان فقها اتقاق نظر وجود دارد به اين ترتيب که حق حاکميت پس از پيامبر حق امام معصوم بوده و معناي مشروعيت حکومت نيز الهي است بنا بر اين گفتمان غالب اين دوره حکومت معصوم مي باشد.

2 - از آغاز عصر غيبت تا شروع دوران صفويه: در اين دوره نه ذهنيت فقها چندان آماده طرح مباحث سياسي بود و نه بستر اجتماعي- سياسي اجازه چنين کاري را مي داد. بنا بر اين طبيعي بود که غايت چنداني نسبت به مسائل سياسي و فقه عمومي توسط فقها صورت نگيرد، و توجه آنان بر فقه خصوصي متمرکز گردد. که حاصل آن گرد آوري احاديث و روايات مربوط بود به احکام شرعي و تشکيل حلقه هاي درس و بحث در اين مورد بود.
علي رغم ارائه نظريات سياسي از سوي انديشمندان و فقهاي اين دوره با توجه به مشي و رويه آنها در مواجه با حکومت، غير عادلانه و اغتصابي بودن هر گونه حکومتي در عصر غيبت نظر گاه کلي آن ها بوده و در اين ميان حکومت کوتاه آل بويه نيز تغيير اساسي در اين ديدگاه ايجاد نکرد. بنا بر اين در اين دوره “مي توان گفتمان غالب شيعه را تحت عنوان گفتمان “سلطان جائر / سلطان عادل” تعريف کرد. ”

3 - عصر صفويه (حکومت شاه شيعه/ ولايت فقيه عادل) : با استقرار دولت صفوي و رسميت بخشيدن به مذهب شيعه، زمينه مناسبي براي فعاليت سياسي علماي شيعه و در نتيجه تکوين نظريات سياسي تشيع فراهم شد. در اين دوران هر چند علما رهبري جامعه را همچنان از آن امام معصوم ميدانستند و غالبا حکومت غير معصوم را غاصبانه تلقي مي کردند به سبب شيعه بودن دولت صفوي و خدمت آن به شيعيان، معتقد به حمايت از دولت بودند راه حل علما براي اين مسئله فراهم آوردن زمينه همکاري با دولت به جهت خدمت به شيعه و عدم اظهار نظر صريح در باره رهبري سياسي جامعه بود. ضمن آن که حيطه حکومت شاه عادل نسبت به دوره قبل که که محدود به امام يا افرادي که توسط امام منتخب شده بودند مي شد در اين دوره حوزه اي به مراتب گسترده تر از دوران قبلي يافت و بعضي شاهان صفوي به رغم برخي از فقهاي شيعه در دايره سلاطين عادل قرار گرفتند تفکيک ميان امور شرعي و امور عرفي از جمله خط مشي علما در اين دوره بود. تفکيک سياست از شريعت يعني طرح بر عهده گرفتن وظيفه سياست و امنيت توسط سلطان و اجراي حدود قضاوت و امور حسبيه توسط فقها عناصري از گفتمان غالب سياسي در اين دوره بود. در اين دوره نيز فقها به تصدي اموري از قبيل.؛ قضاوت، اقامه حدود، نماز جمعه، تصدي امور حسبيه و... قائل بودند، اما هيچ گاه مستقلا به نهاد دولت و لوازم و احکام آن نپرداختند در اين دوره محقق کرکي بعنوان اولين فقيهي که در کلامش عناصر مقدماتي يک نظريه سياسي وجود داشت ظهور کرد. سئوال اصلي که براي اين انديشمند مطرح بود اينکه.؛ چگونه مي توان ميان واقعيت هاي موجود اين دوران و انديشه غالب شيعي هماهنگي ايجاد کرد؟ به عبارت ديگر چگونه ميتوان ميان سلطنت مطلقه افراد غير معصوم که حکومتي غير مشروع محسوب ميشد، با خدماتي که شاهان شيعي صفوي به تشيع مي کردند، جمع نمود ؟ علاوه بر محقق کرکي، دانشمندان و عالماني چون.؛ شهيد ثاني، محقق اردبيلي، محقق سبزواري و علامه مجلسي نيز در اين دوره به ارائه نظريات سياسي پرداختند. که علي رغم اختلافات موجود عنصر مسلط و غالب در اين دوران نظريه اي است که بر جايز بودن همکاري با سلاطين صفويه، پذيرش هديه و مسئوليت از سوي فقها، برگزاري نماز جمعه در اين دوره و... صحه مي گذارد بدين ترتيب گفتمان غالب در اين دوره، گفتمان قدرت موازي “حکومت شاه شيعه/ ولايت فقيه عادل” است.

4 - از پايان صفويه تا ابتداي قاجار (دوره فترت و سکوت) با ضعف پادشاهان متاخر صفوي که زمينه ساز سقوط اين سلسله گرديد رقابت و تعارض ميان دربار و روحانيت شکل گرفت و به تدريج زمينه هاي تئوريک براي معارضه علما با مشروعيت سياسي درباري مي باشد اين دوران عملا دوره گذار محسوب مي شود و به دليل فضاي نا امن سياسي موجود طيف گسترده اي از فقها راه مهاجرت به سوي عتبات را پيش گرفتند ضمن آنکه احيا و قوتگيري اخباري گري همراه با ايذائات موجود نسبت به علما منجر به شکل گيري گفتمان “سکوت” در اين دوره مي شود.

5 - از ابتداي عصر قاجار تا دوره مشروطه
(ولايت عامه / سلطنت ماذون) آغاز حکومت قاجار مصادف با تحولاتي بود که در نهايت موجب ايجاد پيوندي محکم بين علما و پادشاهان قاجار گرديد.؛ توضيح اين که پس از آغا محمد خان قاجار که اساس حکومت قاجاريه را با توسل به قدرت نظامي و از طريق اعمال خشونت پايه ريزي کرده بود. جانشينان وي تثبيت اقتدار حکومت را در گرو کسب مشروعت از علما يافته و در صدد ايجاد ارتباط مستحکم با اين قشر ذي نفوذ که به تازگي با پيروزي بر جريان اخباري گري نيرو و نفوذي مضاعف يافته بود، بر آمدند. تحولات بعدي نيز نظير جنگ هاي ايران و روس و ضرورت حفظ کيان دولت شيعي اين ارتباط را مستحکم تر گردانيد. گفتمان غالب در اين دوره گفتمان “ولايت عامه / سلطنت ماذون”1 در حالي که نشانه هايي از تحول در آثار اين دوران به طور خاص در آثار شيخ جعفر کاشف الغطا و ميرزاي قمي مشاهده مي شود، نخستين فقيهي که به بحث ولايت سياسي فقيه به طور مفصل پرداخته و دلايلي عقلي و نقلي براي آن بر شمرد، ملا احمد نراقي بود. وي در کتاب عوايد الا يام به مواردي اشاره مي کند که مي توان طليعه هاي نخستين “ ولايت فقيه “ به شمار آورد. نراقي در حالي که همه وظايف يک سلطان را در امور رعيت براي فقيهان به رسميت شناخت انتظام امور دنياي مردم را از جمله وظايف فقها بر شمرد.

6 - عصر مشروطه (حکومت مشروعه / سلطنت مشروطه) : در اين دوره که با شکل گيري نهضت و وقوع انقلاب مشروطه آغاز مي گردد “ مفاهيم و سوالات تازه اي در جامعه و در ذهن فقيهان شيعه مطرح مي شود. نهضت مشروطه، قانون اساسي و متمم آن، اطلاق سلطنت را مقيد و مشروط به قانون اساسي کرد. مواجهه فقيهان با مفاهيم سياسي از قبيل حقوق مردم، آزادي، عدالت، نظارت، استبداد، تفکيک قوا، مساوات وکالت، راي، قانون و مشروطه باعث شد دو رويکرد فقهي متفاوت شکل گيرد: يکي ديدگاه سنتي با موضوع نفي مطلق و دفاع از سير پيشين با پا فشاري بر نظريه ولايت انتصابي فقيهان در امور حسبيه و سلطنت مسلمانان ذي شوکت در عرفيات با عنوان “حکومت مشروعه” و ديگري ديدگاه تحويل طلب به دنيا سازگاري دو مقوله مشروطه و مشروعه با ارائه نظريه دولت مشروطه مبتني بر اذن عام فقيهان. ”
تقابل انديشه ها و نظريات شيخ فضل ا... نوري بعنوان مدافع “حکومت مشروعه سلطنتي” و کوشش هاي آيت ا... نا ئيني (البته با حمايت آخوند خراساني، وحيد مازندراني و ميرزا خليل تهراني) به عنوان نخستين فقيهي که با برداشت جديدي از انسان و هستي در صدد ايجاد سازگاري بين وظيفه الهي و حق مردم در امر حکومت بود. باعث شکل گيري گفتمان “ حکومت مشروعه/ سلطنت مشروطه “ در اين دوره گرديد. که البته اين امر در نتيجه تاثيري بود که مفاهيم جديد غربي از طريق انقلاب مشروطه وارد ادبيات سياسي کشور شده بودند. نکته مهم اين دوره اين است که هيچ يک علماي دو طيف مشروطه طلب و مشروعه خواه خواستار تغيير نظام به حکومت اسلامي تحت زعامت خود نبودند و اقدامات هر دو گروه در قالب حکومت سلطنتي شکل مي گرفت. به عبارت ديگر نظراتي همچون نظرات ملا احمد نراقي مبني بر ادعاي انحصار حکومت در دست فقيهان مورد توجه علماي اين عصر واقع نشد.

7 - از آغاز عصر پهلوي تا شکل گيري نهضت اسلامي: بعد از عصر مشروطه دوره جديدي آغاز شد که انديشه سياسي شيعه را با نوعي ايستايي و عقب گرد مواجه ساخت. اين دوره نسبتا طولاني دوران غير سياسي شدن حوزه علميه است که وجه مشخصه آن دوري گزيدن علما از ورود به صحنه سياست به طور جدي و مداوم است. که در عمل بجز مواردي معدود همچون حضور آيت ا... مدرس در مقطعي کوتاه و همکاري آيت ا... کاشاني با دکتر مصدق عمدتا سياست موعظه، تقيه و انزوا نسبت به مسائل سياسي از سوي علماي اين دوره، تعقيب مي شد. و علي رغم برخي مسائل سياسي و تدبير امور اجتماعي در مباحث نظري از سوي علما به طور مشخص توسط آيت ا... سيد محمد حسين بروجردي مجتهد بزرگ شيعي در اين دوره در صحنه عمل اقدامي جدي صورت نگرفت.

8 - از آغاز نهضت اسلامي تا پيروزي انقلاب اسلامي (مبارزه عملي براي تحقق حکومت اسلامي) : در آغاز دهه1340 ه. ش رخدادها و تحولاتي به وقوع پيوست که موجب بروز گفتماني جديد در فقه سياسي شيعه گرديد.؛ در اين دوره از طرفي شاه با انجام اقداماتي چون: انتخاب انجمن هاي ايالتي و ولايتي و حذف شدن شرط سوگند به قرآن و اعطاي حق راي به زنان در جريان اين انتخابات طرح مباحث مربوط به انقلاب سفيد، گسترده تر و آشکار شدن پيوند هاي شاه با آمريکا و اسرائيل، حمله ماموران رژيم پهلوي به مدرسه فيضيه در فروردين1342، تصويب کاپيتولاسيون و... روحانيون را وادار به
موضع گيري کرد از طرف ديگر با فوت آيت ا... بروجردي در فروردين1340 و مطرح شدن امام خميني که رويکردي کاملا متفاوت با آيت ا... بروجردي در مواجهه با مسائل اجتماعي سياسي داشت و برخلا ف روش آيت ا... بروجردي که تا سر حد امکان

از ورود مسائل سياسي خود داري
مي کرد، امام خميني به پيوند دين و سياست اعتقاد داشته و روحانيت را ملزم به حساسيت و دخالت در امور سياسي ميدانست.
تحت چنين شرايطي دوران فترت و سياست گريزي علما پايان يافت و به تدريج گفتمان “مبارزه علمي براي تحقق حکومت اسلامي” شکل گرفت. تئوريسين عملگراي اين دوره امام خميني، با ايجاد تحولي جدي، ضرورت قيام عليه سلطان جائر و لزوم تشکيل حکومت اسلامي را مطرح و در اين راه مبارزه خود را آغاز نمود. ايشان سنت پرداختن دوباره امر به معروف و نهي از منکر را احيا کرد و براي نخستين بار اصطلاح، “حکومت اسلامي” را در يک کتاب فقهي بکار بردند، امام خميني بر خلاف ساير فقهاي معتقد به ولايت سياسي فقها که اعتقاد داشتند در صورت مهيا بودن شرايط براي حکومت، فقها حاضر به تصدي امور مردم باشند- پا را فراتر نهاده و بر زمينه سازي و ايجاد شرايط تاکيد کردند.
نکته مهم در اين دوران، تاکيد مضاعف امام خميني بر سياسي بودن مذهب شيعه، مخالفت با تقيه و از همه مهم تر مخالفت با سلطنت بود. نتيجه تلاش هاي نظري و علمي امام خميني سرانجام پيروزي انقلاب اسلامي به رهبري ايشان و استقرار جمهوري اسلامي است که خود طرح و تحولي نو در انديشه سياسي شيعه به شمار مي رود.

27 بازديد 0 امتياز 0 نظر

◄ مطالعات موضوعي :


● اندیشه سیاسی ● شيعه	● فقه سياسي

◄ دسته


● متن / مقاله

◄رسته :3

◄تاريخ ارسال:10/11/1388