معمولا در زمانه کنونی، غفلت و نسیان بر آدمیان غالب است و مرگ‎آگاهی برای اکثریت، چیزی جز لقلقه زبان نیست. به‎همین مناسبت یک سلسله القاب و تشریفاتی برای بسیاری علما مطرح است که همچون کتیبه سنگ قبر اموات هرگز فایده ندارد. ذکر این‎که «امام این‎چنین بود»، «این‎چنین در دل داشت» و «فلان مقامات و حالات را داشت» همان سنگ قبری است که سودی ندارد. چون هر عنوانی را بیابی، خوش زرق و برق‎تر از آن را دیگران روی سنگ قبرها نگاشته‎اند. آن‎چه ضروری است تا در مورد امام راحل انجام گیرد، بررسی عملکرد آن بزرگ‎مرد در طول حیات پر برکتش است. بدین ترتیب، شاید بتوان به مبانی فکری و نظری ایشان پی برد. امام ره‎آوردی داشت که اگر نگوییم بی‎سابقه، بی‎شک کم‎سابقه بود. بدین جهت، تبیین خطوط کلی نظری و عملی امام راحل، از مواردی است که جای بحث و فحص فراوان دارد.

اما پیش از ذکر این خطوط کلی، بیان امری راه‎گشای بحث خواهد بود. در مکاتب الهی انسان اسفار اربعه (سفرهای چهارگانه)‎ای دارد که عبارتند از:

1- «سیر من الخلق الی الحق»: سالک از خلق به‎سوی حضرت حق سیر می‎کند تا حق را بشناسد.

2- «سیر من الحق بالحق»: سالک الی‎ا... این‎بار در اسمای حسنی و اوصاف حضرت حق سیر می‎کند.

3- «سیر من الحق الی الخلق بالحق»: از حضرت حق به‎سوی خلق حرکت می‎کند و خلق را با دیده الهی می‎شناسد.

4- «سیر فی الخلق بالحق»: در کثرت با دید وحدت سفر می‎کند.

با ذکر این مقدمه، به تعیین خطوط کلی نظری و عملی امام راحل می‎پردازیم:

1- اسفار چهارگانه مذکور را برخی با نظر و فکر طی می‎کنند و برخی با بصر و دل. به همین مناسبت، برخی «صاحب‎دل» هستند و برخی «صاحب نظر».

نقل است که ابوسعید ابوالخیر، عارف و صاحب‎دل معروف، با ابوعلی سینا، فیلسوف و صاحب نظر مشهور، درمحلی به گفت‎وگو پرداختند.

پس از پایان این دیدار، شاگردان و اطرافیان به دور ابوسعید حلقه زده و از ابن سینا سؤال کردند.

ابوسعید گفت: هرآن‎چه من می‎دیدم، او می‎گفت. ملازمان ابن سینا نیز نزد او آمده و از ابوسعید سؤال نمودند. ابن سینا گفت: هرآن‎چه من می‎گفتم، او مشاهده می‎کرد. پس فرق اساسی بین اندیشمندان و صاحب‎دلان عبارت است از این‎که آن‎چه که صاحب‎دل می‎بیند یک اندیشمند می‎فهمد و با پای استدلال که احیانا بی‎تمکین است، راه را طی می‎کند، در حالی که صاحب‎دل با شهود راه می‎رود. هرچند ممکن است راه این هر دو یکسان باشد، اما بدون تردید، ره‎آورد هریک متفاوت از دیگری است. امام راحل هم صاحب‎دل بود و هم صاحب‎نظر، فیلسوف و عارفی بزرگ بود. امام در عالم صاحب‎نظران، اندیشمندی دقیق و نکته‎سنج و در عالم صاحب‎دلان، یک عارف وارسته بود.

دلیل این مدعا آن است که حضرت امام در براهین فکری، بر بزرگان، نقدی قابل توجه دارد (رجوع شود به تقریرات فلسفی ایشان) و هم در مسایل عرفان نظری علاوه بر فهم عمیق آن، صاحب سبکی است خاص. (رجوع شود به مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه)

2- از گذشته تاکنون و بالأخص با تخصصی شدن کارها، برخی صرفا مهندس هستند و برخی معمار. توضیح آن‎که مهندس تنها با قلم و کاغذ و ترسیم خطوط سروکار دارد و صرفا در پی ترسیم نقشه‎ای بر روی کاغذ است و از طرف دیگر معمار نیز قادر به ترسیم نقشه نیست، بلکه تنها قادر به اجرای منویات مهندس و پیاده‎کردن صحنه ترسیم شده از ساختمان بر روی نقشه است. حضرت امام نه صرفا مهندس اسلام و نه صرفا معمار آن بود. ایشان به‎خاطر فهمیدن دین، در صدد برآمد تا دین را از صفحه کتاب و کنج حوزه‎ها به در آورد و در صحنه جامعه پیاده کند.

نیم‎نگاهی به سیر زندگی امام راه‎گشای این بحث است. ایشان پس از 19 سال زندگی در خمین، به فراگیری ادبیات، فقه و اصول در قم پرداخت و از 27 تا 38 سالگی، کتاب‎های عمیق عرفانی را به رشته تحریر درآورد و پس از آن، کم‎کم وارد مباحث و نظریه‎های سیاسی شد.

واضح است که امام با بصیرت سیاسی خاص، وارد عالم سیاست شد و این‎طور نبود که بدون چشم‎انداز خاصی به دنبال تأسیس حکومت اسلامی باشد.

3- حضرت امام در تفسیر سوره حمد، با ذکر روایتی از وجود حضرت ختمی مرتبت، این نتیجه را می‎گیرد که دین حضرت موسی و عیسی به ترتیب شریعت و طریقت هستند و دین اسلام جمع شریعت و طریقت است.

امام راحل نیز به‎راستی به اسلاف مطهر خویش، یعنی اهل بیت علیهم‎السلام اقتدا کرد. ایشان برخلاف عارفانی که شریعت گریزند و برخلاف فقهایی که فاء فلسفه و عرفان را فاء کفر می‎پندارند و از طریقت تنفر دارند، هم اهل شریعت بود و هم اهل طریقت.

این عالم ربانی در تعلیقه بر «فص ایوبی» به این امر اشاره می‎کند که طریقت و حقیقت، جز از راه شریعت به‎دست نمی‎آید و کسی که مانند عوام صوفیه بخواهد از غیر راه ظاهر به باطن برسد، مورد تأیید خداوند نیست و روشن می‎کند که آن‎ها که گمان می‎کنند با عمل به شریعت نمی‎توان به طریقت رسید، شریعت را درست ندانسته و به‎خوبی به آن عمل نکرده‎اند. البته امام متعرض کسانی هم می‎شود که علی‎رغم هماهنگ شدن شریعت و طریقت، به حقیقت نایل نمی‎شوند و علت آن را عدم طی طریق درست می‎داند.

به هر حال، امام با استناد به آیه مبارکه 66 سوره مائده، ضمن بیان هماهنگی شریعت و طریقت، صوفیان عامی و همچنین مقدس مآبان را محکوم می‎کند.

مشهور است که اهل طریقت با مسایل اجتماعی و سیاسی سروکار چندانی ندارند و اهل شریعت نیز علی‎رغم آن‎که در مسایل اجتماعی و سیاسی صاحب نظر هستند، موفق به اجرای اندیشه سیاسی اسلام نمی‎شوند.

نظریه ولایت مطلقه فقیه، از جمله این موارد است که بسیاری از فقها به آن قایل بوده‎اند. اما با مطالعه تاریخ، واقعا به چند حکومت اسلامی می‎توان اشاره کرد؟ با کمی تسامح، تعداد حکومت‎های اسلامی از زمان غیبت امام عصر‎(عج‎ا...)، به تعداد انگشتان یک دست نمی‎رسد.

امام با الهام از سیره ائمه هدی، سیاست و دیانت را عین یکدیگر ‎دانست و صرفا به تئوری‎پردازی اکتفا نکرد، بلکه وارد صحنه عمل شد و در این میان، چندین سال سختی تبعید و دوری از کشور را به‎جان خرید تا این‎که موفق به تأسیس حکومتی شد که خار چشم استکبار شد؛ حکومتی که چه بسا سالیان سال‎، بزرگان چشم انتظار آن بوده‎اند.

4- امام خمینی همچنان که خود اذعان داشت، موظف به تکلیف بود و نه نتیجه. توضیح آن‎که مطابق حدیث قرب نوافل که ایشان در شرح حدیث 27 در کتاب چهل حدیث بیان می‎کند، وقتی دل را به صاحب‎دل و خانه را به صاحبش تسلیم نمودی و خود در آن تصرفی نکردی و اعراض از غیر او کردی و خانه را به‎دست غاصب ندادی، خود صاحب خانه در آن تجلی می‎کند و اداره امور را خود به‎عهده می‎گیرد و انسان را به امر خود واگذار نمی‎کند. مطابق حدیث «قرب نوافل»، حضرت حق گوش آن عبد می‎شود تا بشنود و چشم او می‎شود تا مشاهده کند و زبان او می شود تا بدان واسطه سخن گوید و دست او می‎شود تا با آن بگیرد و...

از همین روی در اندیشه حق‎مدار امام، آیه شریفه «لا تاسوا علی مافاتکم و لا تفرحوا بما اتاکم» سرلوحه کار است. نشان این امر در سیره آن عارف وارسته قابل مشاهده است. چراکه در شهادت فرزندی همچون سید مصطفی که نشانه‎های وارستگی در همان سنین جوانی‎اش مشخص بود، یا در شهادت شاگرد برجسته خویش، استاد شهید مرتضی مطهری و یا در شهادت 72 تن از برجسته‎ترین خدمت‎گزاران انقلاب، امام دارای آرامش و طمأنینه بود؛ آرامشی که جز اولیای الهی قادر به درک آن نیستند؛ آرامشی که از هیچ منبعی جز حضرت حق نمی‎تواند نشأت بگیرد.

5- مطابق برخی احادیث، شأن و مقام اهل بیت(ع) در مرتبه‎ای است که احدی از مردم را نمی‎توان با آن‎ها قیاس کرد.

با توجه به موارد فوق‎الذکر نیز وجود حضرت امام خمینی(ره) در مقایسه نه فقط با علمای عصر خویش بلکه در مقایسه با علمای پیشین، از شأن و رتبه‎ای برخوردار است که می‎توان به صراحت بیان کرد که ایشان به ائمه هدی در سنت به سایرین قریب‎تر بوده است به این ترتیب، او نه تنها رهبر مسلمین، بلکه رهبر آزادگان و احرار جهان بود. این امر در الگوگیری نهضت‎ها و انقلاب‎های جهان که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران رخ داد قابل مشاهده و ارزیابی است.