آدام اسميت را مي‌توان بنيانگذار علم اقتصاد مدرن غربي دانست. آدام اسميت در كتاب ثروت ملل ريشه‌ي همه‌ي خيرها را در سرمايه‌داري مي‌جويد و وظيفه‌ي حكومت مدني را دفاع از ايمني دارائي و دفاع از توانگران در برابر مستمندان مي‌داند.

آدام اسميت (ADAM SMITH) اقتصاددان و فيلسوف اخلاق اهل اسكاتلند است. او متولد سال 1723 م است. پدرش اندكي قبل از تولد او در گذشته بود. مادر آدام اسميت، مارگرت داگلس نام داشت و ارتباط عاطفي نزديكي مابين اين مادر و فرزند وجود داشت.(1)

اسميت دوران تحصيل ابتدائي را در شهر محل تولدش گذراند و در چهارده سالگي به دانشگاه گلاسكو رفت. در اسكاتلند قرن هجدهم زمان آغاز تحصيلات دانشگاهي چهارده سالگي بود. در سال‌هاي تحصيل در گلاسكو، رياضيات و فيزيك جزو دروس مورد علاقه‌ي او بود.

اسميت پس از سه سال تحصيل در گلاسكو به آكسفورد رفت. در آكسفورد به تحصيل دروسي پرداخت كه او را جهت كشيش شدن آموزش مي‌دادند. اسميت مدرسان آكسفورد را افرادي بي‌مايه و كاهل يافت و به نظام آموزشي آن انتقادهاي بسياري داشت. مدتي بعد امكان برگزاري يك سلسله سخنراني‌هاي ادبي در دانشگاه ادينبورگ براي او پديد آمد. در سال 1751 كرسي درس منطق دانشگاه گلاسكو به او پيشنهاد گرديد و بدينسان اسميت فعاليت خود در مقام استاد دانشگاه را آغاز كرد. مدتي بعد استاد درس اخلاق آن دانشگاه نيز بيمار گرديد و كرسي درس او نيز در اختيار آدام اسميت قرار گرفت.

آدام اسميت دوازده سال عهده‌دار تدريس فلسفه اخلاق در گلاسكو بود. كلاس‌هاي درس او با استقبال بسيار دانشجويان روبه‌رو گرديد. او در اواخر دوران اقامت در گلاسكو به عنوان رياست دانشكده دست يافت. در ژانويه‌ي سال 1764 شغل جديدي در مقام معلم خصوصي و سرپرست دوك باكلو يافت و لذا گلاسكو را ترك گفت و همراه شاگرد جوانش به مسافرت اروپا رفت.

آدام اسميت در جريان سفر به اروپا با ديويد هيوم فيلسوف تجربي مسلك انگليسي و نيز فرانسوا ماري ولتر فيلسوف دئيست فرانسوي آشنا گرديد. ولتر و هيوم هر دو داراي گرايش‌هاي ليبراليستي در عرصه‌ي سياست بودند و از اين منظر اسميت نيز با آنان همسو بود. اسميت علاقه و ارادت زيادي به ولتر داشت و در مدتي كه در پاريس مستقر بود، پنج شش بار با او ديدار كرد.

آدام اسميت و شاگردش در تاريخ اول نوامبر 1766 به مسافرت خود پايان داده و به انگلستان باز گشتند. از آن پس اسميت عمده‌ي وقت خود را معطوف به تحقيق و نگارش اثر معروفش «ماهيت ثروت ملل» نمود. اساساً از آدام اسميت به عنوان يك فيلسوف اخلاق و اقتصاددان {كه مي‌توان او را پدر علم اقتصاد سكولاريستي مدرن دانست} دو كتاب به جاي مانده است، يكي در زمينه‌ي فلسفه‌ي اخلاق كه «احساسات اخلاقي» نام دارد و به سال 1759 م منتشر گرديده است (2) و ديگري همان كتاب سابق‌الذكر ثروت ملل است كه آن را مي‌توان منبع اصلي تئوريك ليبراليسم كلاسيك و علم اقتصاد مبتني بر رويكرد سرمايه‌داري دانست و به سال 1776 منتشر گرديده است.

كتاب احساسات اخلاقي نحوه‌ي تبيين سكولاريستي اخلاق مبتني بر نفع شخصي است كه مطلوب فيلسوفان اخلاق ليبراليست بوده و هست. احساسات اخلاقي رساله‌اي در فلسفه‌ي اخلاق است كه به شدت متأثر و ملهم از آراء فرانسيس‌ هاچسن {استاد آدام اسميت و مبلّغ تئوري نفع شخصي در اخلاق} مي‌باشد. آن گونه كه اسميت به تأسي از هاچسن ادعا مي‌كند، منفعت طلبي شخصي مبناي گردش احساسات اخلاقي است. در واقع اين تئوري، توجيهي نظري و فلسفي در تأييد و تبيين رويكرد منفعت گرايي شخصي در فلسفه‌ي اخلاق است.

در واقع در بررسي و توصيف محتواي نظريه‌ي اخلاقي آدام اسميت مي‌توان گفت كه او طلب نفع شخصي و به دنبال منفعت شخصي رفتن را يك فضيلت اخلاقي (3) مي‌داند و اين امر ريشه در جهان بيني ليبرالي او دارد. البته در بحث از دنبال كردن منفعت و مصلحت فردي و شخصي اين نظر را مطرح مي‌كند كه فرد بايد به دنبال مصلحت‌ها و منفعت‌هاي پايدار رفتن را بر جستجوي لذت و نفع كوتاه مدت ترجيح دهد.

مهم‌ترين اثر مكتوب آدام اسميت كه موجب شهرت او گرديد، ثروت ملل نام دارد كه در سال شروع انقلاب آمريكا {به عنوان يك انقلاب ليبرالي} منتشر گرديده است.

آدام اسميت را مي‌توان بنيانگذار علم اقتصاد مدرن غربي {كه پاراديم تئوريك آن را اصالت سرمايه‌داري تشكيل مي‌دهد} دانست. آدام اسميت در كتاب ثروت ملل ريشه‌ي همه‌ي خيرها را در سرمايه‌داري مي‌جويد (4) و وظيفه‌ي حكومت مدني را دفاع از ايمني دارائي و دفاع از توانگران در برابر مستمندان(5) مي‌داند.

اسميت به شيوه‌ي رفتارگرايان محيط را به عنوان عاملي اصلي در پرورش فرد مطرح مي‌كند و باز به شيوه‌ي فيلسوفان عصر روشنگري به نظريه‌ي اصل ترقي يا انديشه‌ي پيشرفت معتقد بوده است.(6) كتاب ثروت ملل به لحاظ مباني نظري و تفسير خود از جامعه از آراء جان لاك، ماندويل و هيوم تأثير پذيرفته است.

كتاب ثروت ملل در واقع يك رساله‌ي طولاني در اقتصاد و برخي مقولات ديگر است كه شرح مي‌دهد نظام آزادي كامل {كه اسميت آن را سرمايه داري تجاري مي‌نامد و مورد ستايش قرار مي‌دهد} چگونه پديد مي‌آيد. اسميت در اين كتاب عنوان مي‌كند كه ما در دنياي جديد به سر مي‌بريم. دنيايي كه جريان خدمات و كالاهاي مصرفي افراد، هدف و مقصود نهايي زندگي اقتصادي را تشكيل مي‌دهد. (7) آدام اسميت عنوان مي‌كند كه يك دست نامرئي انگيزه‌هاي خودخواهانه و منفعت طلبانه‌ي افراد را به گونه‌اي هماهنگ مي‌كند كه در نهايت نفع اجتماع حاصل مي‌شود و پيشرفت پديد مي‌آيد. البته تجربه‌ي تاريخي و اجتماعي جوامع غربي به ويژه در قرون هيجده و نوزده نشان داد كه اين تئوري منطبق با واقعيت نبوده و اين كه هر يك از افراد به نفع خود انديشيده و آن را دنبال نمايد {اعتقادي كه ليبرال‌هاي پس از اسميت نيز سخت به آن معتقد بوده و هستند} در نهايت موجب پيدايي فاصله‌ي طبقاتي و اختلاف شديد مابين فقير و غني مي‌گردد و جامعه را گرفتار بحران‌ها و آسيب‌هاي گسترده‌ي اجتماعي و اقتصادي مي‌كنند. البته آدام اسميت در ثروت ملل احساس همدردي صريحي با كارگران دارد(8)، اما به هر حال اقتضاء جوهر ليبرالي رويكرد او چيزي جز افزايش نابرابري‌هاي طبقاتي و گسترش فقر مدرن نمي‌باشد.

آدام اسميت را سلسله جنبان اقتصاد ليبرالي دانسته‌اند و اين تعريف درستي است، در واقع مي‌توان گفت كه آراي اقتصادي ليبراليسم كلاسيك در آثار و جهان بيني چند تن از اقتصاددانان اروپايي ظاهر شده است كه از ميان آنها آدام اسميت را مي‌توان سرآغاز اين سلسله دانست. روح و جوهر نگرش اقتصادي اسميت را مي‌توان در اعتقاد و ايمان به نظام اقتصاد بازار جستجو كرد. آدام اسميت به سال 1790 م در شصت و هفت سالگي درگذشت.

پي‌نوشت‌ها:

1-رافائل، د. د / آدام اسميت / عبدالله كوثري / طرح نو / 1375 / ص 15.

2-كاتوزيان، محمدعلي / آدام اسميت و ثروت ملل / شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي / 1358 / ص 26.

3-رافائل، د.د / آدام اسميت / ص 103.

4-منبع پيشين / ص 8.

5-منبع پيشين / صص 8 و 9.

6-هايلبرونر، رابرت.ل / بزرگان اقتصاد / احمد شهسا / علمي و فرهنگي / 1370 / ص 61.

7-منبع پيشين / ص 52.

8-داونز، رابرت بي / كتاب‌هايي كه دنيا را تغيير دادند / سيروس پرهام و … / شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي / 1357 / ص 62.