انسان موجودي پيچيده و داراي ابعاد مختلفي از جمله جسمي، معنوي، اجتماعي و ذهني است. بنابراين ضروري است كه شرايط مناسب و امكانات لازم براي رشد او فراهم شود تا رشد و تكامل انسان به گونهاي شايسته و به سهولت انجام گيرد. بديهي است عوامل گوناگوني در تكامل انسان نقش دارند. آگاهي از چگونگي مراحل رشد و تكامل و عوامل مؤثر در آن به خصوص در دوران كودكي براي كليه والدين و افرادي كه با كودكان و امر تعليم و تربيت سر و كار دارند، موضوع مهمي است. به راستي از تماشاي بازي بچههاي كوچك به آساني ميتوان دريافت كه بازي، اغلب خود محرك و مشوق است و كودكان از طريق بازي تا حد زيادي از نظر عاطفي ارضا ميشوند.
بازي يكي از نيازهاي اساسي كودكان و مهمترين و اساسيترين فعاليت كودك به شمار ميرود كه در عين سرگرم كردن كودك، كاركردهاي مهم ديگري هم دارد. هر يك از اين كاركردها به جنبهاي از زندگي كودك مربوط ميشوند كه او را براي ورود به زندگي بزرگسالي آماده ميسازد. از اين لحاظ شرايط بازي، آزادي كودك در بازي، اسباببازيهاي مورد استفاده كودك و مدت زماني كه به بازي با كودك اختصاص داده ميشود، اهميت شايان توجهي دارد. خيلي از نكات تربيتي را ميتوان در خلال بازيها به كودك نشان داد و به اين شيوه به راحتي كودك را در مسير درست تربيت كرد؛ همانطور كه از خلال بازيهاي كودك نيز ميتوان به شرايط عاطفي، احساسات و افكار او پي برد.
بنابراين بسيار لازم است كه والدين به اهميت بازي در زندگي كودك توجه داشته و شرايط مناسب را براي بازيهاي مناسب فراهم سازند.
اهميت بازي
امروزه ثابت شده است كودكاني كه به اندازه كافي و به درستي بازي نميكنند، از رشد ذهني مناسب و رشد اجتماعي درست بيبهرهاند.
ويليام استون مينويسد: «بازي، غريزهاي براي رشد و نمو استعدادها و يا تمرين مقدماتي براي اعمال آتي است.»
خداوند نخستين دوره رشد انسان را با بازي همراه كرده است. در اسلام توصيه اكيد به اين موضوع شده است كه كودكان را تا هفت سالگي آزاد بگذاريد تا بازي كنند.
امام صادق(ع) فرمودهاند:
«بگذار فرزندت تا هفت سال به بازي بپردازد، در هفت سال دوم به او ادب بياموز و در هفت سال سوم مراقب او باش.»
در روايتي آمده است كه حضرت محمد(ص) با جمعي از ياران از محلي عبور ميكردند.
كودكان را در حال خاكبازي ديدند. برخي از ياران خواستند آنها را از بازي كردن باز دارند. پيامبر فرمودند: بگذاريد بازي كنند كه خاك محل پرورش كودكان است.
اسلام علاوه بر آن كه از واپس زدن اين تمايل در كودكان جلوگيري ميكند، توصيه ميكند كه پدران و مادران امكانات لازم را براي بازي كودكان فراهم كنند و در هر موقعيت و مقام اجتماعي نيز كه هستند، زماني را براي بازي با فرزندان خويش اختصاص دهند و خيال نكنند كه در صورت بازي كردن با فرزندانشان اقتدار و متانت آنان خدشهدار خواهد شد. بازي يكي از فعاليتها و اهداف مهم كودك در زندگي است. او نميتواند از راه ديگري غير از بازي به كشف محيط پيرامون خود بپردازد. استعدادهاي خود و تواناييهايش را شناسايي كند و آنها را به كار بگيرد. كودك در حين بازي به تمرين زندگي بزرگسالي ميپردازد.
بازي براي كودكان همانند كلام براي بزرگسالان است. وسيلهاي براي بيان احساسات، برقراري ارتباط، توصيف تجربيات، آشكار كردن آرزوها و خودشكوفايي است.
فعاليت بازي در واقع تلاش كودك براي كنار آمدن با محيط است كه از اين طريق او خود را مييابد و دنيا را درك ميكند و در واقع اسباب بازي براي كودكان فرصت تجربه را فراهم ميآورد.
احساسات، نگرشها و افكار كودك در بازي پديدار ميشود.
به طور كلي بازي يكي از عوامل مؤثر در رشد كودكان است. بازي استعدادها، تواناييها و قابليتهاي كودكان را پرورش ميدهد و موجب تقويت ذهن، جسم و روان آنان ميشود و روح سازگاري، تفاهم و همدلي، نظم و قانون حاكم بر زندگي اجتماعي را در كودكان رشد ميدهد. كودك از طريق بازي نقاط ضعف و قوت خود را ميشناسد، شيوههاي تعامل با هم سن و سالانش را ياد ميگيرد، روشهاي سرپيچي يا اطاعت از قوانين را تمرين ميكند و احساسات و عواطف گوناگون را ميآزمايد.
سخن آخر
با توجه به اهميت و نقش سازندهاي كه بازي در رشد كودكان دارد و اين اهميت و ضرورت از طرف متخصصان و صاحبنظران و بزرگان تأكيد شده است، توجه به آن لازم و ضروري مينمايد.
به طوري كه والدين در مسير تربيت كودك خود در بيشتر موارد ميتوانند از طريق بازي وارد شده و نكات تربيتي فراواني را به صورت غيرمستقيم به آنها بياموزند.
