كتاب «نقد شبهات پيرامون قرآن» ترجمه «شبهات و ردود حول القرآن» است. اين كتاب در اصل نوشته قرآن پژوه برجسته معاصر مرحوم آيت الله محمدهادي معرفت است كه دو سه سال پيش به ديار باقي شتافت. آيت الله معرفت شخصيتي است كه حقيقتا درگذشتش ثلمه و صدمه اي به جبهه مومنان قرآني وارد آورد. حضور عالمانه و اقتدار كم مانند او در عرصه قرآن پژوهي و دفاع متين و منطقي اش از قرآن و معارف قرآني، وي را به يكي از مدافعان برجسته و نگهبانان زميني كتاب آسماني پيامبر اسلام(ص) در عصر ما بدل كرد. سيطره علمي او در اين عرصه آن چنان بي بديل و مقتدرانه بود كه آرا و انديشه هاي مستشرقان درباره قرآن، درجامعه علمي ايران، نتوانست عرض اندام كند و در محافل دانشگاهي ظهور و بروز قابل توجهي بيابد. البته شخصيت هاي قرآن پژوه ديگري نيز در اين باره نقش داشتند و تلاش هاي درخوري صورت دادند اما نمي توان نقش و جايگاه محوري اين مفسر بزرگ و احياگر علوم قرآني را انكار كرد و آن را ناديده گرفت. او برخلاف بسياري از محققان كه توجه خود را تنها به تلاش علمي و تحقيق در علوم قرآن معطوف كرده و مي كنند، بسان يك سرباز مكتب قرآن و مدافع برج و باروي ثقل اكبر و معجزه جاويد محمدي(ص)، هويت نگهباني از حوزه قرآن براي خود قائل بود و با نگاهي هدفمند پژوهش هاي قرآني خود را دنبال مي كرد. آيت الله معرفت رصدگري هوشيار، محققي ژرف و مومني بصير بود كه متكلمانه هجمه ها و شبهات قرآني را رصد مي كرد و نوشته ها و آثار خود را بدان سو سوق مي داد. همين ويژگي ها از او يك عالم مسئوليت شناس و محقق دردمند و مجاهد ساخته بود و درگذشت او «ثلمه» و رخنه اي در جبهه قرآنيان پديد آورد. آثارگران سنگ او حكايت گر دينداري عالمانه و پاسداري او از فرهنگ قرآن است. كتاب «نقد شبهات پيرامون قرآن كريم» يكي از جمله اين آثار است. اين كتاب كه در اصل به عربي نوشته شده و توسط آقايان حسن حكيم باشي، علي اكبر رستمي، ميرزا عليزاده و حسن خرقاني ترجمه شده است، شبهاتي را كه از گذشته تاكنون درباره قرآن مطرح شده، در ٥ فصل مورد بحث قرار داده است. استاد معرفت اين شبهات را ٥ گونه دانسته و طي ٥ فصل به تفصيل به آن ها پاسخ گفته است.

آيا قرآن جز وحي منبع ديگري دارد؟

اولين شبهه، سخني است كه مستشرقان گفته اند و البته پيش از آنان قرآن شبيه اين سخن را از مشركان نقل كرده است، آن جا كه مي فرمايد: «وقالوا اساطير الاولين اكتتبها فهي تملي عليه بكرة و اصيلا» (فرقان/٥): و گفتند: (قرآن) افسانه هاي پيشينيان است كه آن ها را براي خود نوشته و صبح و شام بر او املا مي شود. مستشرقان اينان معتقدند قرآن از منابع و متون ديگر وام گرفته است. هم گرايي نسبي اسلام با اديان پيشين را دليل وام گرفتن قرآن از دست نوشته هاي پيشينيان (تورات و انجيل) مي دانند. استاد معرفت در رد اين شبهه آن را ريشه در رويكرد مستشرقان به قرآن مي داند و مي نويسد: بسياري از مستشرقان در تاليفات خود، با همان روش كه درباره ساير اديان به پژوهش پرداخته اند، سخن از اسلام و قرآن گفته اند، يعني با اين باور كه هيچ ارتباطي با وحي آسماني ندارند. بدين رو در عرف ايشان طبيعي مي نموده كه از اين جا و آن جا منابعي دست و پا كنند كه تامين كننده اين آيين ها در طول تاريخ بوده باشد. آيت الله معرفت تهاجم عليه اسلام و ايجاد بدبيني نسبت به آن را از انگيزه هاي خاورپژوهي ديني مي داند كه تحت اشراف فرزندان واتيكان و دانشمندان كليسا و در راستاي حركت آنان صورت گرفته است. به باور ايشان علاوه بر انگيزه هاي ديني انگيزه هاي استعاري نيز مانع از بي طرفي شرق شناسي و آگاهي درست آنان از تاريخ فرهنگ شرق بوده است. نكته جالب توجه آن است كه يوسف دره الحداد اسقف لبناني با استناد به آيات قرآن مدعي شده است كه قرآن از منابع مختلفي بهره برده كه مهم ترين آن ها كتاب مقدس به ويژه تورات است. مستشرقان ديگري هم چون «تسدال»، «ماسيه»، «لامنز»، «گلدزيهر» و «نولدكه» هم به دليل همگوني آموزه هاي قرآن و ديگر كتب، قرآن را برگرفته از متون كهن دانسته اند. آيت الله معرفت در پاسخ، خاستگاه مشترك را تنها دليل هم گرايي و هم سخني اديان آسماني مي داند و مي گويد: شاهد بر اين امر، آن است كه اولا خود قرآن به صراحت اظهار مي كند به پيامبر اسلام مستقيما وحي نازل شده تا جهانيان را انذار كند. ثانيا؛ قرآن معارف استوار و بلندي به بشر عرضه كرده است كه هيچ انديشه بشري را تا آن زمان به آستانه آن ها راه نبوده است، چه رسد به خرافات بشربافته اي كه عهدين را پر كرده است. ثالثا؛ آموزه هاي عرضه شده قرآن هرگز با افسانه هاي سست و دست نوشته هاي عهدين هم خواني ندارد. حال چگونه مي توان اين آموزه هاي بلند مرتبه را برگرفته از آن ها دانست؟!آيت الله معرفت در ادامه آياتي را كه اسقف لبناني براي مدعاي خود به آن ها استناد كرده، بررسي و با ارائه معني و تفسير درست آنان، سخنان «يوسف دره» را نقد كرده است. مهم ترين پاسخي كه نويسنده محترم در رد اين شبهه ارائه كرده است، مقايسه ميان قرآن و متون تحريف شده تورات و انجيل است.

آيا قرآن جز وحي منبع ديگري دارد؟

اولين شبهه، سخني است كه مستشرقان گفته اند و البته پيش از آنان قرآن شبيه اين سخن را از مشركان نقل كرده است، آن جا كه مي فرمايد: «وقالوا اساطير الاولين اكتتبها فهي تملي عليه بكرة و اصيلا» (فرقان/٥): و گفتند: (قرآن) افسانه هاي پيشينيان است كه آن ها را براي خود نوشته و صبح و شام بر او املا مي شود. مستشرقان اينان معتقدند قرآن از منابع و متون ديگر وام گرفته است. هم گرايي نسبي اسلام با اديان پيشين را دليل وام گرفتن قرآن از دست نوشته هاي پيشينيان (تورات و انجيل) مي دانند. استاد معرفت در رد اين شبهه آن را ريشه در رويكرد مستشرقان به قرآن مي داند و مي نويسد: بسياري از مستشرقان در تاليفات خود، با همان روش كه درباره ساير اديان به پژوهش پرداخته اند، سخن از اسلام و قرآن گفته اند، يعني با اين باور كه هيچ ارتباطي با وحي آسماني ندارند. بدين رو در عرف ايشان طبيعي مي نموده كه از اين جا و آن جا منابعي دست و پا كنند كه تامين كننده اين آيين ها در طول تاريخ بوده باشد. آيت الله معرفت تهاجم عليه اسلام و ايجاد بدبيني نسبت به آن را از انگيزه هاي خاورپژوهي ديني مي داند كه تحت اشراف فرزندان واتيكان و دانشمندان كليسا و در راستاي حركت آنان صورت گرفته است. به باور ايشان علاوه بر انگيزه هاي ديني انگيزه هاي استعاري نيز مانع از بي طرفي شرق شناسي و آگاهي درست آنان از تاريخ فرهنگ شرق بوده است. نكته جالب توجه آن است كه يوسف دره الحداد اسقف لبناني با استناد به آيات قرآن مدعي شده است كه قرآن از منابع مختلفي بهره برده كه مهم ترين آن ها كتاب مقدس به ويژه تورات است. مستشرقان ديگري هم چون «تسدال»، «ماسيه»، «لامنز»، «گلدزيهر» و «نولدكه» هم به دليل همگوني آموزه هاي قرآن و ديگر كتب، قرآن را برگرفته از متون كهن دانسته اند. آيت الله معرفت در پاسخ، خاستگاه مشترك را تنها دليل هم گرايي و هم سخني اديان آسماني مي داند و مي گويد: شاهد بر اين امر، آن است كه اولا خود قرآن به صراحت اظهار مي كند به پيامبر اسلام مستقيما وحي نازل شده تا جهانيان را انذار كند. ثانيا؛ قرآن معارف استوار و بلندي به بشر عرضه كرده است كه هيچ انديشه بشري را تا آن زمان به آستانه آن ها راه نبوده است، چه رسد به خرافات بشربافته اي كه عهدين را پر كرده است. ثالثا؛ آموزه هاي عرضه شده قرآن هرگز با افسانه هاي سست و دست نوشته هاي عهدين هم خواني ندارد. حال چگونه مي توان اين آموزه هاي بلند مرتبه را برگرفته از آن ها دانست؟!آيت الله معرفت در ادامه آياتي را كه اسقف لبناني براي مدعاي خود به آن ها استناد كرده، بررسي و با ارائه معني و تفسير درست آنان، سخنان «يوسف دره» را نقد كرده است. مهم ترين پاسخي كه نويسنده محترم در رد اين شبهه ارائه كرده است، مقايسه ميان قرآن و متون تحريف شده تورات و انجيل است.

استاد معرفت اين مقايسه را در صفات خدا، آفرينش انسان، توفان نوح، پدر ابراهيم(ع)، قرباني شدن اسماعيل، داستان دختران لوط، داستان بني اسرائيل و گوساله سامري، داستان حضرت داود، حضرت مريم(س)، به صليب كشيده شدن حضرت عيسي(ع) و... انجام داده است.

قرآن و فرهنگ زمانه

قرآن و تاثيرپذيري از فرهنگ زمانه، دومين شبهه اي است كه مفسر بزرگ قرآن آيت الله معرفت به رد آن پرداخته است. برخي گمان كرده اند در بسياري از موارد، نشانه هايي از تاثيرپذيري قرآن از آيين هاي جاهلي به چشم مي خورد كه با پيشرفت علم و تحول فرهنگ ها در عصر حاضر هم ساز نيست. دليل اصلي اين عده، تكلم قرآن به «لسان قوم» است كه لازمه آن پذيرش بار محتوايي واژگاني است كه به كار گرفته مي شود؛ زيرا الفاظ و كلمات كاربردي هر قومي، حاصل فرهنگ آن قوم است. استاد معرفت در ابتداي هر فصل و پيش از طرح شبهه و پاسخ آن، نظر درست و صحيح را در آن مسئله بيان مي كند و سپس به بررسي و نقد شبهه مي پردازد. در اين جا نيز در آغاز مي نويسد: «قرآن آمد تا تاثيرگذار باشد و با عادات و رسوم فرسوده جاهلي مبارزه كند، نه آن كه تاثيرپذير باشد و در برابر عرف حاكم -كه جز ناروايي چيز ديگري نبود- كرنش نشان دهد.»ايشان در پاسخ به اين شبهه چند نكته را يادآور مي شود و مي گويد: واژگان كاربردي رايج در عرف هر لغتي تنها به عنوان ذكرنام و نشان براي مفاهيمي است كه ميان گوينده و شنونده رد و بدل مي شود و هرگز نمي تواند نشانگر پذيرش انگيزه واضع اصل لغت باشد و هر كس آموزه هاي والاي قرآن را بنگرد به درستي درخواهد يافت كه قرآن از هرگونه هم نوايي و هم سازي با شيوه هاي فرهنگي زمان خود به دور است و هرگز شباهتي با آن ندارد تا چه رسد كه از آن تاثير پذيرفته باشد. مثلا واژه مجنون (ديوانه) كه به فرد مبتلا به يك گونه بيماري رواني گفته مي شود استعمال كنندگان اين لفظ فقط به عنوان نام و نشان آن را به كار مي برند و هرگز توجهي ندارند كه سبب اين نام گذاري فرهنگ غلط حاكم بر جامعه آن روز بود كه گمان مي كردند «جن» (ديو) او را لمس كرده و به اختلال حواس دچار شده است. به همين جهت امروز كه اين گونه باورها را افسانه مي دانند هنوز براي نام بردن بيمار رواني از همين نام استفاده مي كنند. زيرا بدون آن تفاهم ميسر نيست و به اين كار «مجارات در استعمال» مي گويند. علاوه بر اين كه قرآن گرچه مردم عرب را خطاب قرار داده در عين حال مخاطب آن همه مردم در همه عصرها و نسل ها هستند. قرآن پژوه معاصر آن گاه به تفصيل فرهنگي را كه قرآن با آن به مبارزه برخاست مطرح كرده و ديدگاه قرآن درباره زن در موضوعاتي مانند ارث، ديه، طلاق، حجاب را توضيح داده و در لابه لاي آن ها شبهات مخالفان را پاسخ گفته است. آخرين فصل كتاب به قصه هاي قرآني و شبهاتي كه در اين باره مطرح شده، اختصاص يافته است. به نظر آيت الله معرفت، قرآن هرگز به داستان سرايي محض نپرداخته و از نيروي وهم و تخيل دربيان داستان گذشتگان بهره نگرفته است و هر آن چه ذكر كرده، عين حقيقت و واقعيت است. ايشان اهداف داستان هاي قرآن را، اثبات نبوت، يكپارچگي اديان آسماني، ترسيم ريشه تاريخي اسلام، هم سان بودن سيره پيامبران و واكنش امت ها، اميدآفريني در دل پيامبر(ص) و مومنان و بازگويي الطاف حق بر پيامبران دانسته است. اين كتاب حاوي اطلاعات مفيد و كم نظيري است و مطالعه آن مي تواند پاسخ گوي بسياري از شبهاتي باشد كه گاه و بي گاه مطرح مي شود. همچنين احاطه استاد معرفت در علوم مختلف اسلامي اعم از فقه و حديث و كلام و تسلط كم مانند او بر تفسير و علوم قرآن، كتاب حاضر را به مرجعي ارزشمند و اثري قابل اتكا بدل كرده است.