به نظر مى آيد طرح نيكولا ساركوزى براى ايجاد يك سازمان منطقه اى در وهله نخست با مشكلاتى روبه رو خواهد شد كه گريبانگير همه «پروژه هاى همگرايى»بوده است. در رأس اين مشكلات «تفاوت ها وتضادهاى»رفتارى و فكرى كشورهاى عضو قرار دارد. يعنى همان معضلى كه امروز پس از سه دهه از تأسيس اتحاديه اروپا گريبانگير اين نهاد است. بنابراين نخستين تشكيك درباره آينده طرح اتحاديه مديترانه از اينجا نشأت مى گيرد كه پاريس چگونه مى خواهد ميان ۲۷ كشور اروپايى به ۱۱ كشور عربى در جنوب مديترانه كه هر كدام انديشه و بينش متفاوت در سياست داخلى و خارجى دارند همگونى ايجاد كند آيا صرف همجوارى با مديترانه كافى است تا آنها پيمان مشترك دوستى ببندند

البته ديپلماسى فرانسه با تجربه طولانى كه از دوران حضور در اين نقطه مديترانه دارد از اين مشكلات چندان بى اطلاع نيست.

يكى از اهداف ساركوزى در ارائه طرح اتحاديه مديترانه اين است كه دست موانع ساختارى را از مسير همكارى اروپا و اعراب بردارد. اين موانع ابعاد گوناگونى دارد بخشى از آن جنبه تاريخى و فرهنگى دارد و بخش ديگر از تحولات سياسى عصر حاضر نشأت مى گيرد. به لحاظ تاريخى چنان كه پيش ازاين اشاره شد حاشيه مديترانه نقطه تلاقى دو تمدن بزرگ اسلامى و مسيحى بوده است. سرگذشت تاريخى اين منطقه در ميان آميزه اى از تعامل و تضاد ميان اعراب مسلمان و اروپاى مسيحى رقم خورده است. هنوز هم مى توان عوارض تلخ دوران استعمار برخى اروپايى ها را در فرهنگ عمومى اين كشورها مشاهده كرد. هنوز تصور غالب بر جوامع عربى اين است كه دولت هاى غربى آنها را فقط به خاطر ذخاير انرژى و مواد خام شان مى خواهند اين نكته اى بود كه در آستانه اجلاس پاريس برخى از متفكران عرب به فرانسوى ها گوشزد كردند كه نگاه غالب اروپا از چارچوب «الگوى متروپل و اقمار»هنوز خارج نشده است. عاطف بن طالب از كارشناسان شمال آفريقا مى گويد؛ اين طرح ديدگاهى مربوط به گذشته و استعمار گرانه دارد. غرب به كشورهاى ما همانند فروشندگان مواد اوليه مى نگرد. در اين اتحاد كشورهاى شمال فقط سود مى برند و كشورهاى جنوب زيان مى بينند. ليبيايى ها دقيقاً برهمين نقطه ضعف طرح اتحاديه مديترانه انگشت تأكيد نهادند. آنها گفتند: «اصلاً مزاياى ايجاد چنين اتحادى را درك نمى كنند. »رهبر ليبى گفت: اين اروپا است كه به ما و معادن ما نياز دارد. اروپا بايد با ما بدون پيش شرط مذاكره كند. بنابراين نگرش فرهنگى جوامع اسلامى اين منطقه به سياست اروپايى ها يكى از موانع عمده در نزديكى دو طرف بوده است. در عصر جديد دو عامل موجب شد اين تضاد هاى تاريخى بارديگر بر روابط اعراب مديترانه و اروپا سايه افكند.

۱- مسئله اول بدرفتارى ها و تحقير هاى نهادينه شده دولت ها و گروه هاى نژاد پرست اروپا نسبت به مهاجران مسلمان است كه اكنون ابعادى وسيع پيداكرده است. يك بعد اين تضاد همان قوانين سختگيرانه و ضد مهاجرت است كه دولت ها وپارلمان هاى اروپايى تصويب كرده اند. اين قوانين به ظاهر شامل همه مهاجران ساكن قاره سبز است اما در عمل اغلب دامن مسلمانان اين خطه را گرفته است زيرا طبق آمار رسمى قريب به اتفاق ۱۰ ميليون مهاجر مسلمان در اروپا تبار مديترانه اى دارند واز كشورهايى مهاجرت كرده اند كه ميهمان اجلاس پاريس بودند. جنبه ديگر اين محدوديت ها زندگى اعتقادى مسلمانان را در چنگ گرفت. دولت هاى اروپايى در سال هاى اخير مجموعه اى از قوانين اجتماعى و فرهنگى را تدوين كردند كه هدف اصلى آنها تثبيت پايه هاى سكولاريسم و ليبراليسم بود اما در عمل اين مقررات عرصه را بر آزادى زندگى اعتقادى مذاهب ديگر بويژه مسلمانان تنگ تر ساخت از زمره اين محدوديت ها مى توان به قانون حجاب اشاره كرد كه بسيارى از دختران و بانوان عرب تبار اروپا را از مدرسه و دانشگاه محروم ساخت. يا سياست هايى كه براى كنترل متون آموزشى، نهادهاى مدنى، مساجد و امامان جمعه در برخى كشورهاى اروپايى اعمال شد كه عنوانشان ساماندهى حوزه فرهنگى بود لكن برآيند آن محدود شدن بخش زيادى از فعاليت داوطلبانه محافل فرهنگى مسلمانان شد. نكته جالب اينجا است كه كانون اين اتفاقات در يك دهه اخير فرانسه بود يعنى همان كشورى كه اكنون ميزبان دوستى اروپايى ها با مسلمانان است. فرانسه به دليل آن كه بيشترين جمعيت مسلمانان - حدود ۵ ميليون نفر- را در خود جاى داده است در اين مدت به كانون رويارويى نسل متعصب اروپا با مهاجران مسلمان تبديل شد.

۲- داستان ۱۱ سپتامبر بسيارى ازافق هاى همزيستى وهمگرايى اروپا و مسلمانان را از ميان برد. به جرأت مى توان گفت بيشترين عوارض منفى اين رويداد در صحنه روابط مسلمانان مديترانه با اروپايى ها نمايان شد. بويژه از زمانى كه نومحافظه كاران امريكا همصدا با برخى روشنفكران اروپايى نظريه جنگ هاى صليبى را نوسازى و احيا كردند. واقعه ۱۱ سپتامبر كه در ابعاد محدودترى در ۲۰۰۵ مترو لندن و ۲۰۰۴ در مادريد تكرار شد موجى از تنش و بدبينى را بر مناسبات دو سوى مديترانه حكمفرما ساخت كافى است به شمار كسانى كه در اين مدت توسط سازمان اطلاعات كشورهاى اروپايى همجوار مديترانه يعنى اسپانيا، فرانسه و ايتاليا بازجويى يا احضار و تحقير شده اند يا تعرض هاى شبانه و ناگهانى كه مأموران پليس در تعقيب آنچه «مظنونان ترور»مى خوانند به منازل يا دفاتر نهادهاى مدنى مسلمانان داشته اند نگاه شود. اغلب اين افراد ونهادها تبار عربى و مديترانه اى داشته اند.

حال مسئله اصلى اين است كه آيا تضادهاى عميق و سوءتفاهم هاى تاريخى با برپايى يك اجلاس قابل رفع است. بدون شك اگر دولتمردان فرانسه با برپايى اين دست نشست ها در پى رفع رسوبات خصومت نژادى و قومى باشند حركتى ارزشمند است چنان كه رسانه هاى پاريس اين گونه اجلاس اتحاديه مديترانه را نگريسته اند كه اين ابتكار در پى زدودن زنگار اختلاف هاى تاريخى است و دولتمردان اليزه بنا دارند در ايام شش ماهه رياست اتحاديه اروپايى براى نزديك ساختن نگاه فرهنگى اعراب رنجور مديترانه و ساكنان قاره سبز همت گمارند. آنها حتى به اين نكته استناد كرده اند كه پاريس نوعى سياست «دلجويانه و جبرانى»را براى عبور از گذشته تاريك در پيش گرفته است.

اما چنين گفته هايى در باره چشم انداز اجلاس پاريس بيشتر به آرزو شبيه است تا واقعيت. زيرا شرط اول تنش زدايى يك دولت در سياست خارجى اين است كه ابتدا همه عوامل داخلى كه در روابط او با كشورهاى مقصد توليد بدبينى مى كنند را اصلاح كند و همه شائبه هاى دوگانگى يا عدم صداقت در برقرارى دوستى را از دامن خويش بزدايد. اما اين اصل جهان سياست به هيچ وجه در مورد مشى دولت ساركوزى دلالت نمى كند. قوانين ضدمهاجرت كه دست برقضا در دوران وزارت كشور ساركوزى عليه مسلمانان تصويب شد هنوز به قوت خود باقى است و محدوديت ها عليه مساجد و نهادهاى مدنى مسلمانان نيز هنوز برچيده نشده است. ساركوزى كه در اين چند سال اعتراضات و مطالبات جوانان مهاجر فرانسه را با سركوب پاسخ داد هنوز هيچ سخنى در اصلاح يا تغيير مواضع گذشته خويش به زبان نياورده است.

اما گذشته از اين كه عموم محافل عربى همانند فرانسوى ها تصوير يك ديپلماسى متناقض را از دوره يك ساله ساركوزى دارند در ارزيابى آينده سياست جديد او براى نزديكى ساكنان شمال و جنوب مديترانه به محدوديت هاى قدرت او نگاه دارند.

ساركوزى در شرايطى رياست دوره اى اتحاديه اروپا را به عهده مى گيرد كه منطقه اروپا با مشكلات بسيارى رو به روست به همين دليل روزنامه هاى فرانسه نوشتند رأى منفى ايرلندى ها به پيمان ليسبون ضربه اى بزرگ به نيكولا ساركوزى رئيس جمهور فرانسه وارد كرد كه روياى سازندگى اروپا را در سر دارد بنابراين زمزمه اين شنيده مى شود كه طرحى را كه فرانسه ابتدا پيشنهاد داده بود تحت فشارهاى آلمان به شدت تغيير كرده است. كارشناسان فرانسوى معتقدند؛ همه مسائلى كه ساركوزى بايد در دوران رياست خود درباره آن تصميم گيرى كند مسائل با اهميتى هستند؛ مسئله برقرارى دوستى ميان اعراب و اروپا، مشكل مهاجرت، شرايط آب و هوايى، بحران سوخت و انرژى و تلاش براى تصويب پيمان اروپا در ايرلند از جمله اين مشكلات است. اما هم زمان او كافى نيست هم اين كه فرانسه ابزارهاى حل اين معضلات راندارد لذاهنوز خيلى زود است كه بتوانيم پيش بينى كنيم آيا نيكولا ساركوزى براى تحقق اهداف خود در اين زمينه دستور العمل جادويى ديپلماتيك موردنظرش را پيدا خواهد كرد يا خير. شايد از همين رو ميزبانان اجلاس مديترانه از اين كه بگويند توفيقى به دست آورده اند. امتناع كردند.

برنارد كوشنر اعلام كرد با بسيارى از كشورهاى جنوب و شمال درياى مديترانه گفت و گو كرديم و همه چيز خوب پيش رفت اماهمچنان برخى اختلاف نظرها وجود دارد كه امرى طبيعى است.