ظهر يكى از روزهاى تير ماه است. ميدان آزادگان كرج مثل هميشه معجونى است از دود و بوق خودروهاى در حال عبور. توى پياده رو در زير سايه يك درخت مرد حدوداً سى ساله اى با لباس هاى نسبتاً مرتب با عابرانى كه از كنارش مى گذرند، چند كلامى را رد و بدل مى كند. بسيارى از آنها بى اهميت از كنارش عبور مى كنند، ولى هر از گاهى هم پسر يا دختر جوانى در كنارش مى ايستد و با دقت به دى وى دى هايى نگاه مى كند كه روى زمين بر روى دو ورق روزنامه قرار گرفته اند. «رمبو چهار»(Rambo4)، «پادشاهى ممنوعه»(The Forbidden Kingdom)، «فوق قهرمان»(Superhero) توليدات سال جارى ميلادى هاليوود همانند فيلم هاى قديمى ترى همچون «اولتيماتوم بورن»(Bourne Ultumatum) و «عطر»(Perfume) در بسته هاى پلاستيكى با جلدى رنگى بر روى هم تل انبار شده اند. «فقط هزار تومان»جمله اى است كه بر روى يك تكه مقواى قهوه اى رنگى نوشته شده كه در كنار درخت تكيه داده شده است. محمدرضا فروشنده فيلم ها در اين باره كه فيلم ها را از كجا تهيه كرده است، مى گويد: «دوستى دارم كه اين فيلم ها را به صورت انبوه توليد مى كند، هر فيلم جديدى كه بخواهم، دارد. من اين فيلم ها را از او مى گيرم، ولى نمى دانم او آنها را از كجا مى آورد. فكر كنم از خارج وارد مى كند.»او درباره قيمت فيلم هاى ادامه مى دهد: «من هر فيلم را به قيمت ۵۰۰ تومان مى خرم و به قيمت ۱۰۰۰ تومان مى فروشم. البته اگر كسى تعداد زيادى فيلم از من بخرد، تخفيف هم مى دهم.»

چند سالى است كه جديد ترين فيلم هاى هاليوودى تنها چند روز پس از اكران شان در سينماهاى امريكا سر از پياده روهاى ما درمى آورند. در حالى كه اغلب هنوز تعداد زيادى از سينما دوستان امريكايى موفق به ديدن فيلم تازه اكران شده در سينماهاى كشورشان نشده اند، شهروندان تهرانى مى توانند آن فيلم را در گوشه و كنار شهرشان، كنار پياده روها، جلوى ايستگاه هاى مترو، روى پله هاى ورودى پاساژ ها و بازارها و خلاصه هر جا كه رفت و آمدى هست، به راحتى و با قيمتى بين ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ تومان تهيه كنند. حتى برخى از دى وى دى هاى ۱۰۰۰ تومانى حاوى چهار فيلم است. افرادى كه تعدادشان هم در كشور كم نيست، هر فيلمى كه مشترى بخواهد در بساطشان دارند يا در اسرع وقت آن را تهيه مى كنند. كه با اعتراض گسترده سينماگران و سختگيرى مسئولان با فروش غيرقانونى اين فيلم ها، فعلاً اين محصولات صرفاً به مشتريان خاص فروخته مى شود.

شهرام حسن پور كه در يكى از شركت هاى توليد فيلم براى مؤسسات ويدئو رسانه كار مى كند مى گويد: «فيلم هاى آمريكايى جديد به صورت انبوه از كشورهاى عربى مثل امارات به ايران قاچاق مى شود. اين فيلم ها بر روى هاردهايى با ظرفيت بالا ذخيره شده اند و عكسى از جلد دى وى دى آن نيز همراه فيلم موجود است.»كاور فيلم در يك چاپخانه و يا در يك مغازه معمولى فتوكپى و تكثير مى شود و فيلم ها هم توسط چندين رايانه به صورت همزمان و با سرعت بالا بر روى دى وى دى كپى مى شوند. البته كانال ديگرى هم براى ورود اين فيلم ها به كشور وجود دارد: «شبكه اينترنت». گر چه در ايران اغلب كاربران به اينترنتى دسترسى دارند كه سرعتش براى دانلود فيلم كافى نيست، ولى افراد معدودى هم وجود دارند كه به اينترنت پر سرعت(مثلاً اينترنت ماهواره اى) دسترسى دارند و با كمك آن مى توانند در كوتاه ترين مدت نسخه هاى غيرقانونى فيلم هاى جديد را كه در شبكه اينترنت كمياب نيستند، پياده كنند.

عليرضا، يكى ازدستفروش هاى ميدان آزادگان كرج مى گويد كه از يكى از دانشگاه هاى معتبر ايران ليسانس فلسفه گرفته و حتى شاعر است و دو كتابش بزودى به بازار خواهد آمد ولى با شغل اصلى اش كه معلمى است، نمى تواند هزينه خانواده ۴نفره اش را بدهد از همين رو گهگاهى فيلم هاى جديد را كه خودش هم همگى را با علاقه تماشا مى كند، براى فروش به اينجا مى آورد. «من روزانه ۸ تا ۱۰ هزار تومان از اين راه كسب مى كنم ولى آدم هاى حرفه اى هستند كه روزانه تا صد هزار تومان هم كاسب هستند.»

دسترسى به جديدترين فيلم هاى سينماى جهان همزمان با اكران آنها در كشورهاى غربى انگيزه زيادى را به سينما دوستان ايرانى مى دهد تا مدام به دستفروشان كنار خيابان سر بزنند. در حاليكه چند سال قبل مشتريان، اين فيلم ها را تنها به زبان يا با زيرنويس اصلى مى توانستند مشاهده كنند، فيلم هاى جديد يك ويژگى منحصر به فرد نيز دارد: زير نويس فارسى. عليرضا مى گويد: «مشتريان هميشه از من مى پرسند كه فيلم زيرنويس فارسى دارد يا نه. من هم هر فيلمى مى آورم زيرنويس شده است.»

به گفته شهرام حسن پور بسيارى از اين فيلم ها در خارج از كشور(احتمالاً همان دبى) زيرنويس مى شوند ولى او مى افزايد: اگر فيلمى هم زيرنويس نشده باشد، در كوتاه ترين مدت مى توان اين كار را انجام داد. در حال حاضر در شبكه اينترنت سايت هاى متعددى وجود دارند كه در آنها زيرنويس فارسى فيلم هاى خارجى به صورت مجانى عرضه مى شود. در اين سايت ها زيرنويس كه يك فايل متنى كم حجم با پسوند «srt»يا «sub»است را ظرف چند ثانيه مى توان پياده و به فايل فيلم اضافه كرد. طرفداران فيلم هاى خارجى در سايت هاى مذكور يا سايت هاى مشابه فايل هاى زيرنويس را با هم تبادل مى كنند. اگر فيلمى زيرنويس آن موجود نباشد، افرادى به صورت داوطلبانه و به ابتكار شخصى آن را ترجمه و زيرنويس آن را در اختيار ديگران قرار مى دهند. گرچه بسيارى از اين ترجمه ها حاوى غلط هاى فراوانى هستند.

* بازار رسمى

اما متوليان رسمى توزيع فيلم در كشور ما مؤسساتى هستند تحت عنوان مؤسسات خصوصى ويدئو رسانه كه در رقابت با دستفروش ها چندان گسترده و فراگير عمل نمى كنند. فيلم هايى كه اين مؤسسات عرضه مى كنند، عمدتاً دو دسته هستند: توليدات داخلى و فيلم هاى نازل خارجى. توليدات داخلى پس از فروش گيشه اى به مؤسسات ويدئو رسانه اى فروخته مى شوند. همين تأخير سبب مى شود تا عده اى اين فيلم ها را در سينما تماشا كنند و عده اى هم از طريق تهيه كپى غيرقانونى آن در بازار سياه.

حسين صاحب يكى از فروشگاه هاى عرضه محصولات فرهنگى در كرج مى گويد: «ما دست از پا خطا نمى كنيم، در حاليكه دستفروشان در خيابان ها با خيال راحت هر فيلمى را مى فروشند.»او همچنين افزايش قيمت فيلم هايى كه تهيه مى كند و ثابت ماندن قيمت فروش را دليل فشار بر همكارانش مى داند: «ما قبلاً هر فيلم را به قيمت ۶۵۰ تومان تهيه و به قيمت ۱۵۰۰ تومان مى فروختيم. الآن يك فيلم براى ما ۹۵۰ تومان تمام مى شود در حاليكه قيمت فروش ما همان ۱۵۰۰ تومان است.»

به گفته حسين همين موضوع سبب شده تا بسيارى از همكارانش در لابلاى دى وى دى ها و سى دى هاى مجاز، فيلم هاى غيرمجاز هم نگهدارى كنند تا «از قافله عقب نمانند.»

* توزيع در اينترنت

هوا كم كم رو به تاريكى گذاشته است و محمدرضا، دى وى دى فروش بساطش را آرام آرام جمع مى كند تا به خانه برود و لحظاتى هم در كنار همسر و فرزندانش باشد. او مى گويد: «من جلوى فاميل و همسايه آبرويى دارم. مدام بايد مواظب باشم كه آشنايى مرا نبيند. همسرم اگر متوجه شود كه من دى وى دى مى فروشم، پدرم را در مى آورد. ولى چاره ديگرى ندارم.»اما تنها آشنايان نيستند كه محمدرضا از آنها فرارى است، مأموران نيروى انتظامى هم هر آن ممكن است از راه برسند و در آن صورت هم فيلم هايش توقيف مى شود و هم خود او بايد جريمه پرداخت كند.

براى خارج شدن از چنين وضعيتى و تقويت بازار قانونى و رسمى فيلم چه بايد كرد به نظر مى رسد با وجود رسانه اى چون اينترنت نمى توان جلوى فروش را گرفت اما آنچه به راحتى قابل برنامه ريزى است فرهنگ سازى براى خريد است. بايد اين فرهنگ در ميان شهروندان نهادينه شود كه هنر، كالاى با ارزشى است و براى خريد اين كالاى با ارزش بايد قيمت واقعى آن را از مجراى قانونى پرداخت كرد و مطمئن بود كه مجراى قانونى آن را به دست مؤلف و توليد كننده اثر خواهد رساند و ناگفته پيداست كه كالاى خيابانى به دليل كپى فقدان كيفيت، حس زيبايى شناسى و سطح سليقه شهروندان را پائين خواهد آورد. هزينه اندك و كيفيت نازل حاصل تلاش نوع خيابانى عرضه هنر سينماست.