مباحث مهم كلام جديد كه در قرون اخير در عرصهي دينپژوهى مطرح شده است، بحث منشأ دين است كه علل پيدايش دين را به عنوان يك پديدهي مهم و تعيين كننده در تاريخزندگى بشر مورد بررسى قرار مىدهد.
بحث منشأ دين، در واقع محصول عصر جديد است. از آن هنگام كه مناقشات كلامي در مفاهيم كتاب مقدس به سمت رسميت يافتن تفسيرهاى نوين و منطبق با علوم جديد از كتاب مقدس پيش مىرفت، معلوم بود كه اين جريان خروشان معترض، به تفسير منطبق با علوم جديد از كتاب مقدس، قناعت نميكند و در نهايت علامت سؤال اصلى را در برابر اصل دين و منشأ پيدايش آن خواهد نهاد.
با نگاهى به تاريخ مغرب زمين، درمىيابيم كه بعد از درگيريهاى شديد و طولانى كليسا با دانشمندان و زير سؤال رفتن وجههي قدسى دين به خاطر عملكرد ناصواب ارباب كليسا، مواجههي دانشمندان علوم تجربى با دين و نگاه علمى آنان به آموزهها و پديدههاى دينىرواج يافت.
اصرار ارباب كليسا بر ظواهر متون دينى و مقابله با نظريات جديد علمى، پرسشهايى از اين دست را در اذهان برخى انديشمندان مطرح ساخت كه آيا اين امكان وجود ندارد كه آموزههاى ديگر كتاب مقدس نيز فاقد پشتوانهي قوى باشد؟ آيا اصل دين مسيحيت متخذ از وحى الهى بوده است؟ آيا همانگونه كه ارباب كليسا عقايد علمى باطل خود را توجيه و بهدانشمندان تحميل مىكنند، اصل دين نيز اينگونه نبوده است؟ آيا عوامل روانى واجتماعى، جداى از وحى الهى سبب پيدايش دين و گسترش آن نگشته است؟ اينگونه بود كه بحث منشأ دين مطرح شد؛ تا جايى كه برخى جامعهشناسان گفتند، عوامل اجتماعى سبب پيدايش باورهاى خاصى مىشوند و منشأ دين نيز اين عوامل خاص اجتماعى بوده است و ربطى به وحىالهى ندارد.
رونق بررسى علمى دين ميان روانشناسان، جامعهشناسان و مردمشناسان با طرد تمام پيشفرضهاى فلسفى دربارهي دين، يعنى مسكوت گذاشتن وجود خدا در تبيين پديدهي دين و استفاده از توصيف پديدههاى دينى در جوامع مختلف و تحويل مفاهيم و مظاهر دينى به پديدههاى عينى، در نهايت منجر به جستار از منشأ طبيعى دين و سبب پيدايش نظريات گوناگونى در اين زمينه گرديد.
كتابى كه هماكنون با عنوان «درآمدى بر منشأ دين» به خوانندگان گرانقدر تقديم مىگردد، نگاهى است به نظريات موجود دربارهي منشأ دين كه در قالب دو مجموعهي نظريات تكاملگرايانه و خداگرايانه مورد بحث قرار گرفتهاند.
در بيان هريك از نظريهها، ابتدا اصل نظريه با توجه به مبانى آن به تفصيل بيانشده و در نهايت از منظر نگارندهي محترم مورد نقد و بررسى قرار گرفته است.
فصل اول: نظريات تكاملگرايانه
1. نظريهي تكاملى(11) و همارزى كاركردى
2. نظريهي جانمندانگارى
3. نظريه عصر پيش از جانمندانگارى
4. نظريهي طبيعتگروى (70)
5. نظريهي توتم گروى
6. نظريهي روانزايى
فصل دوم: نظريات خداگرايانه
1. نظريهي ترس از نومن
2. كهن الگو
3. امر مقدس
4. عليت
5. نظريهي فطرت
6. اسم الهى، منشأ دين
