در سال جديد كه از سوي رهبر معظم انقلاب به سال نوآوري و شكوفايي نامگذاري شده، پرداختن به شاخصه ها و زمينه هاي نوآوري و شناخت موانع و مشكلات مربوط به آن جزو ضرورياتي است كه توجه انديشمندان و پژوهشگران را مي طلبد در گفت وگوئي كه با دكتر رضائي مهر از پژوهشگران حوزه انجام شده اين مهم مورد بررسي قرارگرفته است كه ضمن تشكر از دفتر مطالعات و پژوهشهاي حوزه علميه، توجه خوانندگان عزيز را به آن جلب مي كنيم.

¤ نوآوري در مسائل علمي خصوصا معارف ديني نياز امروز همه جوامع اسلامي است كه ضرورت پرداختن به آن خصوصا در سده هاي اخير بيش از هر زمان ديگر محسوس و ملموس است. اين ضرورت با تأكيد رهبر معظم انقلاب نسبت به عملياتي كردن نوآوري و شكوفايي در عرصه هاي مختلف علمي و نامگذاري سال 1387 به سال نوآوري و شكوفايي، شكل جدي به خود گرفت و موضوعي براي مطالعه و نظريه پردازي انديشمندان در راستاي عملياتي كردن اين مهم گرديد و همين امر هم در واقع بهانه گفت وگوي ما با جناب عالي شد. البته قبل از ورود در بحث با توجه به اين كه رهبر معظم انقلاب بر تحقق جنبش نرم افزاري و توليد علم نيز در سالهاي گذشته تأكيد داشتند، به عنوان اولين سؤال بفرماييد چه نسبتي مي تواند بين اين دو مهم يعني جنبش نرم افزاري و نوآوري وجود داشته باشد؟

- اصولا بين جنبش نرم افزاري و به تعبيري نهضت علمي و پديده نوآوري و فعليت بخشي به خلاقيت هاي بالقوه، قرابت معنايي نسبتا زيادي برقرار است. اما در عين حال اين دو مفهوم يكي نيستند و افتراق معنايي دارند. توضيح مطلب اين است كه نرم افزار، اصطلاحي است كه به نوع داده ها و اطلاعات اطلاق مي گردد و مراد از آن نفس اطلاعات و فرآورده هاي علمي (البته علم به معناي عام آن) است اما نوآوري متكفل اين بحث است كه در تحصيل اطلاعات از چه طرقي بايد استفاده شود. يعني نوآوري ناظر به كيفيت دستيابي به اطلاعات و ارايه آنها به سبك نوين به مخاطبان است. بنابراين مي توان گفت از نظر تئوريك بين جنبش نرم افزاري و نوآوري عموم و خصوص مطلق است چرا كه هر نوآوري لزوما نوعي توليد اطلاعات است اما هر توليد علمي لزوما چنين نيست كه با يك نوآوري توأم باشد. چه بسا مجهولي با ابزار سنتي به معلوم تبديل شود و شكي نيست كه چنين امري خود توليد علم به شمار مي آيد در حالي كه در فرايند توليد آن، از ابزار سنتي استفاده شده است. اين از جهت اختلاف ماهوي اين دو مفهوم.

اما از نظر تحقق خارجي نيز بايد گفت بين آن دو اختلاف است زيرا شكي نيست حقيقت جنبش و يا نهضت مرتبط با اراده و حركت جمعي است از اين رو تعابيري از قبيل جنبش و نهضت به حركت هايي اطلاق مي شود كه حالت جمعي داشته و منشاء آن فرد نباشد هر چند فعاليت هاي علمي فردي نيز نوعي حركت علمي و توليد علم اند. و حتي در مواردي مي توانند منشاء يك جنبش علمي گردند، اما خصوصيت جنبش، حركت جمعي بودن آن است، اما نوآوري در مقام تحقق وابسته به حركت جمعي نيست و مي تواند در حركت هاي خلاقانه فردي هم محقق شود. در اينجا نكته قابل توجه در تقديم و تأخير اين دو نامگذاري از سوي رهبر معظم انقلاب آن است كه ايشان اول بحث جنبش نرم افزاري را مطرح فرمودند و سپس بحث نوآوري و شكوفايي خلاقيت ها را، تا تأكيدي بر اين مهم باشد كه جنبش نرم افزاري و توليد علم بايد با روش هاي نوين و مطابق با فناوري و مهندسي علمي و بين المللي صورت پذيرد و اين نكته بسيار مهمي است.

¤ با توجه به اينكه يكي از نكات قابل توجه در مطالعه هر موضوعي، تحديد مفهومي آن است، به نظر جنابعالي چه مفهومي از نوآوري در مطلق علوم و نيز در حوزه دين و علوم ديني مراد است؟

- به نكته خوب و مهمي اشاره كرديد. نوآوري از نظر لغت بار معنايي خاصي دارد كه از آن به ابداع و چيز تازه و نوآوردن تعبير مي كنند و مي گويند فلان امر مثلا بديع و تازه است. بر اين اساس و با توجه به معناي لغوي، به مطلق اموري كه تازه بوده و سابقه نداشته باشد ابداع و نوآوري اطلاق مي گردد، چنانكه در لسان فلسفي بوعلي به چنين معنايي در تعريف ابداع اشاره شد. ايشان ابداع را به هر امري كه از چيزي و به سبب چيزي بوجود نيامده اطلاق كرده است.

¤ اين معناي فلسفي از ابداع و نوآوري مي تواند حتي فرضيه هاي مخالف با قطعيات علمي را شامل شود اما آيا تاكنون كسي ملتزم به چنين امري شده است؟

- آنچه از بوعلي در معناي ابداع بيان شد ناظر به معناي نفس الامري ابداع است اما مطلوبيت ابداع و منطقي بودن و نبودن آن امر ديگري است كه آن هم در جاي خود مورد توجه است، بدين معنا كه نوآوري بايد مقبوليت منطقي و عقلي داشته باشد و اين مسئله بايد بالنسبه به هر حوزه علمي و معرفتي در نظر گرفته شود مثلا در حوزه دين و معارف ديني اگر چه بدعت به معناي عام كلمه نوعي ابداع و نوآوري مي توان باشد اما چنين نوآوري و ابداعي در حوزه دين ممنوع است. البته مراد ما در اين بحث معناي خاص فلسفي ابداع نيست بلكه تازه بودن و سابقه نداشتن محتواي نوآوري، مورد نظر ماست.

¤ وجه تمايز بدعت و ابداع در حوزه دين و معارف دين چيست و آيا مي توان براي ساير علوم نيز چنين وجه امتيازي را قائل شد؟

- ببينيد، در فرهنگ ديني، نوآوري به سه صورت مي تواند محقق گردد اول آنكه انسان اقدام به آوردن امر جديدي بكند بدون آنكه آن را به دين نسبت دهد مانند اين همه نوآوري ها در صنايع و فنون كه در راستاي تأمين فوايدي براي انسان انجام مي گيرد.

دوم آنكه نوآوري هر چند هيچگونه سابقه اي ندارد اما مبتني بر يك اصل كلي و ثابت در دين است و با توجه به بنياد آن بر اصل كلي دين، آن را به دين نسبت مي دهند مانند نوآوري در تجهيزات نظامي براي دفاع از جامعه اسلامي كه مستند به يك اصل و دستور كلي و ثابت ديني مانند آيه شريفه «واعدوا لهم ما استطعتم من قوه» است و سوم آنكه اين نوآوري در عين اينكه هيچگونه ارتباطي به دين ندارد نه بر خود آن در دين تصريح شده و نه مبتني بر اصل كلي ديني است، اما در عين حال به دين نسبت داده شود از ميان اين سه قسم، فقط قسم اخير است كه بدعت است و ممنوع اما دوقسم ديگر، ابداعي هستند كه نه تنها با دين و اصول قطعي دين در تعارض نيستند بلكه مورد تأييد دين نيز مي باشند، همين مسئله بدعت در باب علوم نيز جاري است يعني اگر نوآوري به گونه اي باشد كه نه تنها از اصول قطعي و عقلاني علوم نشأت نگرفته بلكه با آنها در تعارض هم باشد و در عين حال به آن علم هم استناد داده شود، چنين ابداعي مردود و غيرقابل قبول است.

¤ بنابراين جناب عالي قائل به قلمرو خاصي براي نوآوري هستيد كه خروج از آن قلمرو را موجه نمي دانيد.

- دقيقاً همين طور است يعني ما چه در حوزه دين و چه در علوم مختلف، يك امور ثابت داريم كه به قطعيت ديني و علمي رسيده اند و از اين روي از مساعدت حكم عقل نيز برخوردارند و روي همين جهت هيچگونه تغييري را برنمي تابند به عنوان مثال استحاله اجتماع نقيضين كه در همه علوم از آن بهره گرفته مي شود، قضيه اي عقلي و اصلي كلي و ثابت است و ابداع در حقيقت و ماهيت اين معنا، ممنوع و بلكه محال است همچنين در حوزه دين و شرعيات نيز يك سري اصول كلي و ثابت داريم كه تحول پذير نيستند و ادعاي نوآوري در آنها از نوع اجتهاد در مقابل نص خواهد بود.

¤ پس نوآوري و ابداع در دين مربوط به چه عرصه هايي است؟

- ساحت هاي نوآوري در دين مختلف است، نوآوري گاهي در نوع بيان و تبليغ دين و معارف ديني است، گاهي در روش مطالعه و اثبات موضوع مورد تحقيق است و گاهي در مقام عمل، در نوع استخراج فروعات از اصول است كه اين خود بحث مفصلي دارد.

¤ درخصوص همين عرصه هاي نوآوري و موضوعاتي كه بناست در آنها تحول و نوآوري صورت پذيرد اگر ممكن است توضيح بيشتري بفرماييد.

- تحول در عرصه نوآوري و شكوفايي خلاقيت ها را مي توان نگاه دوباره و جديدتري به مباني، ساختارها، روش ها، مقدمات، مؤلفه ها و برداشت مفهومي از مفاهيم علمي دانست. بديهي است در نگاه دوباره و بازخواني روش هاي متداول در عرصه علم و انديشه، ممكن است به ناكارآمدي روشي درخصوص موضوعي، يقين حاصل شود و به بررسي علل و عوامل ناكارآمدي آن پرداخته شود و چه بسا در اين نگاه دوباره، ساختارها مورد نقد و انتقاد قرار گيردو در اثبات و ثبوت مؤلفه ها و يا مباني بحث، تغيير ديدگاه ايجاد شود. به هرحال تحول در نوآوري، تحول در راستاي اينگونه امور است. بديهي است اينگونه بازخواني ها مي تواند مفيد نتايج و نوآوري هاي مهمي در عرصه توليد علم گردد. تأمل در روش هاي متداول تحقيق در حوزه علم و انديشه، امري مهم است. گاهي ممكن است براي اثبات مدعاي خويش، از روشي خاص استفاده كنيم هرچند معتقد به سلامت و درستي آن هم نباشيم اما از اين رهگذر كه چنين روشي مورد تأييد طرف مقابل است، در مقام اسكات خصم مي توانيم از آن بهره برداري كنيم يعني در روش گفتمان، نوآوري داشته باشيم. به عنوان مثال هرمنوتيك فلسفي غرب، روشي خاص در حوزه معرفت شناسي است كه جز به نسبيت معرفتي نمي انجامد، اما استفاده از آن با هدف اسكات خصم، امري صحيح است هرچند معتقد به آن نباشيم. در بيان و تفسير دين مثلاً چه بسا روش هاي معمول به دلايلي نتواند مفيد واقع شود كه در اين صورت لازم است به دنبال روش هاي جديدي باشيم كه در حوزه تبليغ دين با توجه به تكنولوژي هاي مدرن اطلاع رساني بين المللي بتوانيم پابه پاي عصر حاضر عمل كنيم.

¤ شكي نيست كه پرداختن به پروژه نوآوري و عملياتي كردن آن، امري ضروري و غيرقابل انكار است اما آنچه مهم است پيش لوازم نوآوري و شكوفايي خلاقيت هاست. به نظر شما عملياتي كردن نوآوري فراگير و مطلوب، مستلزم چه اموري است؟

- به بحث خوبي اشاره كرديد، همان طور كه همه مي دانيم تحقق هر امري بسته به تماميت مقتضيات و عدم موانع است يعني تا مقتضي براي تحقق امري موجود نباشد و همچنين موانع تحقق آن رفع نگردد، آن امر محقق نمي شود و اين نكته اي كه شما مطرح كرديد در واقع ناظر به بخش اول يعني مقتضيات است و مي توان از بخش دوم به آسيب ها نيز تعبير كرد كه در اينجا به برخي از عوامل زمينه ساز نوآوري اشاره مي كنيم.

الف) ايمان و اعتقاد به ضرورت تحقق نوآوري: يكي از عوامل مهم در اين خصوص، اعتقاد به ضرورت نوآوري و شكوفايي خلاقيت هاست چرا كه اگر ضرورت نياز به اين مهم از يك باور اساسي نشأت نگيرد، شاهد كمترين حركتي در اين جهت نخواهيم بود. در اين صورت فعاليت هاي علمي در هر سطحي كه وجود دارد، امري كافي تلقي مي گردد و در نتيجه انگيزه اي براي اقدام در جهت نوآوري وجود نخواهد داشت، به همين دليل است كه ما بايد اول به اين نياز برسيم و به اين باور دست پيدا كنيم كه انقلاب علمي در جامعه ديني، امري ضروري و لازم است.

ب) آزادي در بيان آراء و انديشه ها: آنچه مسلم است آن است كه خيزش عمومي در راستاي نوآوري در تضارب آراء ممكن و شدني است. اگر يك حركت عمومي و مشاركت جمعي از سوي اهل نظر، پشتوانه اين مهم نباشد، تحقق چنين مطلوبي مشكل و بلكه ممتنع خواهد بود. اگر در زمينه هاي مختلف علمي از اصحاب علم و انديشه، مشاركتي در تحقيقات و ارايه نتايج و نظرات ديده نشود، شاهد ارتقاي علمي و نوآوري هاي عالمانه نخواهيم بود، از اين روي تضارب آراء در تحقق جنبش توليد علم، امري لازم است اما لازم تر از آن، ايجاد فرصت مناسب براي بيان نظريات و انديشه هاي توليدي است. وجود آزادي هاي مطلوب در اين راستا و استقبال از نظريات و نوآوري هاي علمي يكي از علل مهم تحقق شعار نوآوري و شكوفايي است.

ج) استقبال از نقد انديشه و تقويت قوه انتقادپذيري نخبگان، يكي ديگر از شرايط لازم براي نوآوري است و هر چند در پيمودن طريق علم، اتكا به قواعد منطقي و عقلاني و نيز اصول موضوعه در هر حوزه علمي، مورد تأكيد است و از همين رهگذر است كه يك نظريه از حيث ارزيابي به درجه مطلوبي از بيان واقع و پذيرش عمومي مي رسد، اما در عين حال تقويت روحيه انتقادپذيري و تحمل نظر مخالف امري مقبول و بلكه لازم است. مهم آن است كه، در طرح يك نظريه، راه نقد و انتقاد نسبت به معنا و محتواي آن باز باشد و صاحب نظريه از انتقادهاي موجه و مستدل در جهت تكامل و ارتقاي كيفي نظريه علمي خويش استقبال كند. روشن است كه در چنين صورتي مي توان شاهد تحقق يكي از زمينه هاي نوآوري بود.

د) از جمله شرايط كيفي در عملياتي كردن اين مهم، مشاركت عمومي نخبگان در عرصه نوآوري علمي است. از اين روي لازم است همه نخبگان علمي به ميدان آمده و هر كس در رشته تخصصي و مورد تحقيق خويش به تحقيق و توليد انديشه پردازد.

ه) توجه به قدر و بهاي پژوهش و پژوهش گر يكي از مولفه هاي جدي در امر نوآوري است. تهيه ساز و كار تحقيق و پژوهش و اطلاع رساني مناسب در راستاي تبيين لزوم زنده بودن تحقيق و پژوهش در جامعه و نيز بزرگداشت پژوهشگران از حيث معنوي و مادي امري غيرقابل انكار است، هر چند متاسفانه، شواهد، نه تنها مويد وضعيت مطلوبي در اين خصوص نيست؛ كه گوياي نوعي بي مهري به پژوهشگران است. بديهي است چنين بي مهري ها و رويه هاي ناميمون نه تنها انگيزه پژوهشگر را براي كار بيشتر و دقيق تر ارتقا نمي دهد، كه موجب افول انگيزه و چه بسا در مواردي موجب از بين بردن اصل انگيزه در شخص و وهن تحقيق و پژوهش مي گردد و معلوم است چنين رويه نامطلوبي در نقطه مقابل مسئله نوآوري و شكوفايي است. به نظر مي رسد بايد يكي از مشغله هاي جدي متصديان امر و مسئولاني كه خود را موظف و مشتاق به تحقق شعار بنيادين و گران سنگ نوآوري و شكوفايي مي دانند، پيگيري اين مهم باشد.

¤ به عنوان آخرين سوال بفرماييد چه چالش ها و آسيب هايي مي تواند شعار نوآوري و شكوفايي را به مخاطره بيندازد؟

- يكي از آسيب هايي كه مي تواند تحقق نوآوري را متزلزل كند سطحي نگري و شتاب زدگي در تحقيقات است. اتكا به مطالب سطحي و تكراري ديگران كه صورت كليشه اي به خود گرفته قطعاً نمي تواند ره آورد نويني در تحقيقات علمي باشد. گفته هاي ديگران را كه خودشان گفته اند، نيازي به اعاده و استفاده كليشه اي از آنها نيست. البته اين بدين معنا نيست كه نظريه هاي گفته شده را بايد به دور انداخت و نسبت به آنها توجه و اهتمام نداشت بلكه مراد آن است كه اين نظريات، آخر علم و پژوهش قلمداد نگردد. بديهي است در پاره اي از موارد، بيان نظريات ديگران به منظور استفاده و يا نقد و بررسي، امري مطلوب و معقول است و نيز گاهي ذكر نظريه اي از آن جهت كه صاحب آن نظريه از موقعيت علمي والايي برخوردار است، به منظور بهره برداري استنادي ازآن، مورد توجه قرار مي گيرد و مسلم است چنين اموري غير از سطحي نگري در تحقيقات و عدم نوآوري علمي است. آنچه مانع تحقق اين شعار است اتكاء مطلق بر آورده هاي ديگران است به گونه اي كه راه پژوهش براي ديگران مسدود گردد والبته اين خطر بزرگي است.

يكي ديگر از آسيب هاي فرارو، عدم توجه لازم به پژوهش محوري در قبال آموزش محوري است. در تحقيقات علمي آنچه مهم است پژوهش است. هر چند پژوهش متوقف بر آموزش است اما آموزش فقط فراگرفتن است و مقدمه تحقيق و پژوهش.

آموزش با هدف توليد علم و فرهنگ و تمدن صورت مي پذيرد پس قهراً نبايد محور اصلي و هدف قرار گيرد كه اگر چنين باشد، باز شاهد نوعي ركود در عرصه هاي مختلف علمي خواهيم بود. از اين روي توجه به پژوهش محوري، امري لازم در راستاي تحقق نوآوري و شكوفايي بشمار مي آيد.

عدم هماهنگي تحقيقات علمي از حيث زمان با رقيبان نيز يكي از آسيب هاي جدي در اين مسئله هست. اگر بناي ما بر آن است كه در جامعه جهاني حرف نو داشته باشيم به گونه اي كه نگاه جهان را معطوف خود كنيم، نه تنها از علم روز و جهان انديشه نبايد عقب بمانيم بلكه بايد در موقعيتي بالاتر قرار گرفته و منزلتي فراتر را درك كنيم، در غير اين صورت هميشه سفره نشين علم ديگران خواهيم بود. متاسفانه اين آسيب الان به طور جدي دامن گير برخي از نظريه پردازان ما شده است. مي بينيم يك نظريه اي كه در يكي دو قرن پيش طرح شده و حتي با فاصله اي نه چندان دور، از اعتبار علمي ساقط و رد شده است تازه مورد استناد و تبليغ برخي از روشنفكران قرار مي گيرد؛ آنچه نياز جامعه علمي ماست، برخورداري از علمي است كه بتواند با علم روز و تكنولوژي حاكم بر جهان ارتباط برقرار كرده و خود را به مرتبه اي از علم و فن آوري و تمدن سازي برساند كه همچون دوران شكوفايي تمدن اسلامي، غرب را سفره نشين علم خويش نمايد. بديهي است چنين امري جز با ايجاد مولفه ها و راهكارهاي هماهنگ كردن توليدات علمي خود با جهان علم و نيز پيشرفت آنها در تشكيلات علمي جوامع اسلامي، امكان پذير نيست.

البته آسيب هاي ديگري نيز در اين خصوص متصور است كه فكر مي كنم فرصت ديگري را نياز داشته باشد.

¤ با تشكر از فرصتي كه دراختيار ما قرار داديد.