اطلاعاتى كه از اسراى عراقى درباره جنگ تحميلى به دست آمده به روشن شدن جريانات و حوادثى كه در خلال اين جنگ اتفاق افتاده كمك شايانى كرده است. متن زير گزارش يكى از فرماندهان اسير عراقى درباره عمليات بيت المقدس است كه با حذف بخش هايى از آن كه شامل جزئيات گسترش يگان هاى دشمن در منطقه و عكس العمل سپاه سوم در برابر عمليات است ارائه شده است.

• آمادگى عراق

پس از عمليات فتح المبين در منطقه شوش و دزفول، عراق متحمل شكست نظامى بزرگى شد؛ بنابراين، به فكر حمله آينده و قريب الوقوع نيروهاى ايرانى در جنوب و منطقه اهواز و خرمشهر افتاد و اقدامات سريع و گسترده اى را براى تمركز و بسيج نيرو و نيز تهيه طرح هاى پدافندى انجام داد تا حمله آنها را به شكست كشانده و انتقام عمليات فتح المبين را بگيرد. اطلاعات موجود نزد فرماندهى عراق و عكس هاى هوايى، فعاليت هاى شناسايى گروه هاى گشتى، بالگردها، استراق سمع و افسران اطلاعاتى كه مامور به شناسايى نيروهاى ايران بودند، حاكى از آن بود كه نيروهاى ايرانى قصد انجام عمليات عبور از رود كارون در منطقه پل هالوب و منطقه كوت العبيد (طاهرى) را دارند.

• پيش بينى عراق از حمله نيروهاى ايران

عراق طرح تك نيروهاى ايران را به شرح زير پيش بينى كرده بود:

الف - تك و عبور از رود كارون با فلش اصلى در منطقه كوت العبيد و پل هالوب و پيشروى به سمت جاده اهواز - خرمشهر و انهدام نيروى مستقر در غرب كارون.

ب - حمله با فلش فرعى به منطقه اهواز از محور پادگان حميد (منطقه لشكر ۵).

ج - حمله با فلش فرعى ديگر در منطقه هويزه (منطقه لشكر ۶) و

د - بعد از كسب موفقيت در اين عمليات، عبور از منطقه كوت شيخ به سمت خرمشهر.

• طرح پدافندى عراق

فرماندهى نيروهاى مسلح دستور تقويت نيروهاى خرمشهر را صادر كرد و به دنبال اين دستور يگان هايى از سپاه ۱ در شمال و سپاه ۲ در منطقه ميانى و نيز سپاه ۴ به زير امر سپاه۳ كه مسئوليت منطقه جنوبى را داشتند درآمدند. همچنين، صدام شخصاً دستوراتى به اين مضمون صادر كرد: «دفاع از خرمشهر همانند دفاع از بغداد و بصره بوده و خرمشهر تكيه گاه بصره به شمار مى رود بنابراين، بايد پيروزى در نبرد آينده را با هر قيمتى به دست آورد و نيروهاى ايرانى را منهدم كرد.» همچنين، فرماندهان به كليه نيروها تاكيد كردند كه اين آخرين نبرد است و بايد در اين عمليات مقاومت كنند تا جنگ پايان پذيرد.

• گسترش نيروهاى عراق

الف - لشكر ۱۱ پياده از شهر خرمشهر تا روستاى گصبه واقع بر رود كارون (داخل) را پدافند مى كرد.

ب - لشكر ۳ زرهى به دليل تحركى كه داشت در غرب جاده اهواز - خرمشهر جلوى منطقه احتمالى عبور نيروهاى اسلام مستقر و يگان هاى زرهى، مكانيزه و پياده را زير امر او قرار داده بودند.

ج - لشكر ۵ مكانيزه از منطقه اهواز در محل زير آب برده شده طاهرى و پادگان حميد و ساختمان هاى مسكونى پدافند كردند.

د - لشكر ۶ زرهى در هويزه تا هور هويزه پدافند مى كرد كه چند تيپ پياده به او مامور و در خط پدافندى اول مستقر شدند.

ه- لشكر ۹ زرهى مستقر در جفير به عنوان احتياط عمومى لشكر ۵ مكانيزه و لشكر ۶ زرهى براى انهدام و مقابله با هرگونه رخنه در مواضع دو لشكر ياد شده تعيين شد.

و - لشكر ۱۰ زرهى (منهاى تيپ ۱۷ زرهى) به اضافه تيپ ۲۴ مكانيزه احتياط لشكر ۳ زرهى قرار داده شدند.

ز - تيپ ۲۳ پياده لشكر ۸ با واحدهاى پياده مستقر در شلمچه به عنوان احتياط خرمشهر زير امر لشكر ۱۱ قرار گرفتند.

ح - لشكر ۷ پياده به عنوان احتياط عمومى سپاه زير امر سپاه سوم قرار گرفت.

ط - بعد از عبور نيروهاى اسلام، تيپ ۳۲ نيروى مخصوص زير امر سپاه سوم .

ى - تيپ ۱۰ زرهى نيز زير امر سپاه سوم قرار گرفت.

به كليه يگان ها دستور داده شد براى جلوگيرى از غافلگيرى، هوشيارى و آمادگى خود را حفظ كنند.

نيروهايى كه مامور پاتك بودند بايستى در كليه مناطق لشكر به طور مداوم براى بهتر انجام دادن ماموريت محوله تمرين مى كردند.

• آغاز عمليات توسط نيروهاى ايران

در نخستين لحظات روز ۱۰/۲/۶۱ نيروهاى ايرانى حمله اى كه انتظار آن مى رفت از ۳ محور به شرح زير بر سپاه سوم انجام دادند:

الف - نيروهاى ايران با تلاش اصلى از منطقه طاهرى، با عبور از رود كارون، نيروهاى تاخيرى را پشت سر گذاشته و توانستند به جاده اهواز - خرمشهر برسند.

ب - حمله با تلاش پشتيبانى فرعى به جبهه لشكر ۵ مكانيزه در منطقه اهواز كه نيروهاى ايرانى توانستند مواضع جلويى اين منطقه را منهدم كنند، ولى به دليل مقاومت شديد نتوانستند به عمق مواضع رخنه كنند و

ج - حمله با تلاش فرعى به جبهه لشكر۶ زرهى در منطقه هويزه كه نيروهاى ايرانى در اين منطقه نيز نتوانستند به عمق مواضع رخنه كنند و فقط توانستند نيروهاى خط مقدم را عقب برانند. عراق وضعيت جبهه را مورد تجزيه و تحليل قرار داده و تصميمات نظامى سريعى اتخاذ مى كند. بعد از پيشروى خوب و موثر نيروهاى ايران به سمت مرزهاى بين المللى و راندن كليه نيروهاى عراقى و تمركز اغلب نيروهاى ايران در سمت چپ جاده اهواز - خرمشهر موارد زير براى فرماندهى عراق نمايان شد.

الف - چنانچه نيروها به پيشروى خود از خاكريزهاى مرزى ادامه دهند به تنومه در بصره و نشوه خواهند رسيد و اين به اين معنى است كه كليه پل هاى شط العرب را به تصرف خود در آورده است.

ب - به اين ترتيب نيروهاى ايران با پيشروى در پشت لشكر ۵ مكانيزه، لشكر۹ زرهى و لشكر۶ زرهى آنها را محاصره و اسير كرده و سرانجام سپاه منهدم مى شود.

ج - نيروهاى مستقر در خرمشهر نيز بدون درگيرى به محاصره و اسارت درخواهند آمد.

بنابراين، فرماندهى عراق تصميمات زير را اتخاذ كرد:

الف - عقب كشيدن لشكر ۶ زرهى از محور نشوه به عراق و تخليه و انهدام شهر هويزه با مواد منفجره

ب - عقب كشيدن لشكر ۵ به شلمچه

ج - انتقال لشكر ۹ به منطقه كتيبان

د - كليه لشكرهاى مزبور پس از انتقال به عقب براى مقابله با تعرض هاى احتمالى دشمن به پل هاى شط العرب آماده باشند.

ه - افزايش نيروها و اصلاح موضع پدافندى در منطقه خرمشهر به سمت نيروهاى ايرانى كه البته لازم است يادآورى شود خرمشهر در برابر نيروهاى ايرانى به صورت نعل اسبى قرار داشت و تصميم گرفته شده بود كه كليه نيروها شهر را تخليه و به مرزهاى بين المللى انتقال يابند.

و - صدام شخصاً تصميم گرفت نبرد در داخل خرمشهر به هر قيمتى كه تمام شود انجام گيرد.

• طرح دفاعى عراق از شهر خرمشهر پس از عبور نيروهاى ايران

تنها هدف فرماندهى نيروهاى مسلح عراق حفظ و نگهدارى خرمشهر به هر قيمت ممكن بود، به طورى كه در اين مورد رهنمودهايى از شخص صدام صادر شد. وى همچنين، معاون خود عزت ابراهيم الدورى و بعضى از اعضاى فرماندهى كشورى را براى بررسى وضعيت و آگاهى از نظرات آنان درباره نبرد آينده خرمشهر، به سپاه سوم اعزام كرد و به اين موضوع به دليل وجود نيروهاى عراقى در داخل خرمشهر كه امكان محاصره آنها وجود داشت اهميت داده شد و بهترين روش مقابله با وضعيت موجود تشخيص داده شد. و هيچ كس جرأت دادن پيشنهاد عقب كشيدن نيروها را نداشت. فرماندهى عراق به رسته مهندسى دستور داده بود پل مهندسى از نوع «پى ام پى» بر شط العرب در فاصله دو كيلومترى شمال جزيره ام الرصاص احداث كنند، اين پل كه آمادگى هاى نصب آن از قبل انجام شده بود در اثناى عمليات طاهرى نصب شد.

طرح دفاعى فرماندهى عراق از خرمشهر به شرح زير بوده:

الف- لشكر ۱۱ پياده مسئوليت اداره عمليات را به عهده داشت.

ب - سرهنگ احمد زيدان فرمانده تيپ ۱۱۳ مسئول هماهنگى واحدهاى زير امر لشكر در خرمشهر بود.

ج - تيپ ۳۳ براى مقابله با رخنه هاى احتمالى در جبهه، احتياط لشكر و در خرمشهر مستقر بود (اين تيپ احتياط محلى و مستقيم خرمشهر به شمار رفته و به محض صدور دستور لشكر وارد عمل مى شد)

د - شهر به وسيله نيروهاى اضافى تقويت شد.

ه - جبهه يگان ها به سمت رود كارون بود و سپس به سمت اهواز قرار داده شدند، اما بعضى از واحدها براى مقابله با عبور احتمالى (با تلاش فرعى) نيروهاى ايرانى در فاصله اى نزديك رود كارون همچنان باقى ماندند.

و - ذخيره كردن مهمات به مقدار زياد

ز - تقويت واحدهاى توپخانه

ح - مامور كردن تيپ ۲۳ پياده به لشكر ۱۱.

ط - فرماندهى كل نيروهاى مسلح عراق لشكر ۷ پياده را براى بهره گيرى در صورت نياز زير امر سپاه سوم قرار داد و

ى - تيپ ۳۲ نيروى مخصوص نيز به سپاه سوم مامور شد.

• خلاصه طرح پدافندى عراق از خرمشهر

الف - مقاومت و پايدارى در سنگر تا آخرين گلوله و نفر دنبال شود.

ب - به محض ايجاد رخنه در يكى از مواضع، تيپ ۳۳ نيروى مخصوص موظف بود فوراً با آن مقابله كند.

چنانچه رخنه گسترده بود و تيپ ۳۳ نيروى مخصوص قادر به مقابله با آن نبود به ترتيب لشكر و سپاه نيروى احتياط خود را وارد عمل مى كردند.

• طرح تك و باز پس گيرى خرمشهر توسط نيروهاى ايران

خلاصه طرح تك نيروهاى ايرانى به شرح زير است:

الف - رخنه و پيشروى به وسيله دو ستون در جبهه نيروهاى عراقى در شمال نهر عرايض كه ستون نخست: ستونى به سمت شط العرب و ستون دوم: ستونى به سمت نيروهاى مستقر در نزديك جاده اهواز - خرمشهر براى محاصره آنها بود.

ب - نگهدارى منطقه متصرفى بعد از موفقيت رخنه با تكيه بر نهر عرايض به عنوان يك مانع اصلى و قوى تا از شكستن محاصره توسط نيروى مستقر در شهر جلوگيرى به عمل آيد.

ج - نيرويى به سمت راست نهر عرايض، براى تنگ كردن حلقه محاصره و وادار كردن آنان به تسليم شدن، پيشروى كند و

د - نيرويى به غرب نهر عرايض براى پدافند به سمت شلمچه اعزام شود تا از رسيدن نيروهاى كمكى سپاه براى محاصره شهر جلوگيرى به عمل آيد.

• تك نيروهاى ايران

الف - در ساعت ۳۰/۱۳ روز ۱/۳/۶۱ نيروهاى ايران تك سريع و برق آساى خود را بر جبهه تيپ ۲۲ و تيپ ۴۲۲ انجام دادند و توانستند به آسانى خط را شكسته و به سرعت به جاده خرمشهر - بصره برسند. همچنين، پيشتازان اين نيروها به نزديك پل نو و قرارگاه تيپ ۳۳ كه گردان ۹ و گردان ۱۰ را اعزام كرده بود، رسيدند و توانستند كليه نيروهاى تاخيرى و تعويقى را منهدم كنند به طورى كه قرارگاه تيپ ۳۳ به عقب نشينى به سمت شط العرب وادار شد.

ب - لشكر ۱۱ فوراً به تيپ ها براى اجراى طرح از پيش تعيين شده درباره دفاع از خرمشهر دستوراتى صادر كرد، ولى بدون نتيجه ماند و نيروهاى ايران توانستند بخش عظيمى از تيپ هاى ۲۲ و ۴۲۲ را منهدم و پيشروى خود را به سمت شط العرب ادامه دهند.

ج - گزارش هاى واصله از تيپ ها دقيق و واضح نبود. تيپ ۳۳ به گردان ۹ دستور داد كه گروه هاى گشتى را به عقب برگرداند، اما اين گروه ها از نقطه رهايى واقع در منطقه گردان ۱ تيپ ۴۸ حدود ده تا دوازده كيلومتر دور گشتند كه اين امر به تيپ گزارش شد و تيپ فوراً به گردان ۱۰ كه در پادگان دژ به عنوان احتياط گردان ۹ مستقر بود براى مقابله با رخنه ايجاد شده در جبهه دستور حركت داد. گردان ۱۰ به سمت قرارگاه تيپ حركت كرد، ولى به علت تاريكى و آشنا نبودن فرمانده جديد آن كه چند روزى بيش از انتصاب وى به اين سمت نگذشته بود، نتوانست ماموريت خود را انجام دهد و در بامداد روز ۲/۳/۶۱ در قسمت غرب ساختمان هاى مسكونى (پيش ساخته) در محاصره كامل قرار گرفت و مجبور شد خود را به نيروهاى اسلام تسليم كند، اما گردان ۹ توانست يك گروهان به علاوه يك دسته به پادگان دژ اعزام كند تا منتظر بازگشت گروه هاى گشتى شوند و خود را براى ماموريت آينده آماده كنند.

د - پس از بازگشت گروه هاى گشتى، گردان به سمت پادگان دژ حركت كرد و با توجه به تماس بى سيمى خوبى كه با قرارگاه برقرار بود، وضعيت به تيپ گزارش داده شد. همچنان وضعيت براى اغلب يگان ها به دليل آشنا نبودن با محورهاى پيشروى و اماكن متصرفى نيروهاى ايران نامشخص بود و اين كه آيا تردد از جاده خرمشهر به سمت پل نو توسط نيروهاى خودى انجام مى گيرد. در ساعت ۳۰/۵ روز ۲/۳/۶۱ گردان ۱۰ گزارش داد كه در منطقه نزديك مواضع توپخانه و ساختمان هاى مسكونى در ميان نخلستان هاى پراكنده محاصره شده و بعد از تسليم نيروها قادر به انجام كارى نيست. با تسليم شدن گردان ،۱۰ مشخص شد كه نيروهاى ايران بر جاده خرمشهر تا قرارگاه تيپ ۳۳ كنترل دارند و پل نو و قرارگاه تيپ ۳۳ نيز به دست اين نيروها سقوط كرده و روشن شد كه نيروهاى ايران به طور كامل بر نهر عرايض مسلط و حلقه محاصره را بر نيروهاى عراق تثبيت كرده است. در اين حين تماس با قرارگاه تيپ قطع شد، تا پايان نبرد اين وضع ادامه پيدا كرد و اين مسئله به دليل به اسارت در آمدن نيروهاى گردان ۱۰ بود كه باعث تغيير فركانس ها شد و به رغم آن، تماس همچنان قطع بود.

ه- ما از داخل پادگان دژ مشاهده كرديم كه يگان هاى عراقى به سمت خرمشهر در حركت بودند و دليل آن را نمى دانستيم. شخصاً با قرارگاه تيپ ۱۱۳ تماس گرفتم آنها اعلام كردند لشكر به يگان ها دستور عقب نشينى به داخل شهر داده است اين تصميم بسيار اشتباه بود؛ زيرا، يگان ها در داخل شهر متراكم و كنترل آنان دشوار مى شد و چنانچه نيروها به دليل وجود مهمات و تداركات در مواضع خود باقى مى ماندند، كنترل آنان نيز آسان مى شد. اين تصميم را مى توان يكى از اشتباهات اصلى فرماندهى عراق در نبردهاى خرمشهر به حساب آورد.

و - در ساعت ۹ سرهنگ احمد زيدان فرمانده تيپ ۱۱۳ و فرمانده نيروهاى مستقر در خرمشهر، بنا به دستور لشكر ۱۱ دستور داد كه منطقه بندر براى انجام حمله و شكستن محاصره شناسايى شود. سرهنگ احمد زيدان كنترل خود را از دست داده و دستپاچه شده بود و حتى در حين شناسايى بندر به طور آشكار معلوم شد كه وى در حال شناسايى و جست وجوى محلى براى عبور از اروندرود است. در ساعت ۱۵ سرهنگ احمد زيدان دستورات لشكر را به نيروهايى كه به طور انباشته و فشرده تجمع كرده بودند (به طور غيرقابل وصفى كپه شده بودند) ابلاغ كرد. همچنين، شنيديم كه ايشان در داخل يكى از ميادين مين خرمشهر رفته و سرهنگ ستاد خميس مخيلف فرمانده تيپ ۴۸ به جاى وى منصوب شده است. نيمه شب ۲/۳/۶۱ تمام يگان ها داخل بندر بودند.

ز- در ساعت ۸ روز ۳/۳/۶۱ لشكر ۷ پشتيبانى در منطقه شلمچه پاتك كرد، ولى با شكست روبه رو شد. همچنين، از نيروهاى عراقى محاصره شده در شهر خواسته شد براى شكستن محاصره از بندر به سمت قصر شيخ خزعل اقدام به حمله كنند، ولى با پاتك نامنظم به دليل وجود نهر عرايض و اجراى آتش انبوه سلاح ها با شكست روبه رو شد و نيروهاى عراقى متحمل تلفات زيادى شدند.

ح - نيروهاى ايران حلقه محاصره را در منطقه بندر تنگ تر كردند به طورى كه تا دروازه بندر رسيدند در اين حال، تمامى مهمات نيروهاى عراقى كه در موقع عقب نشينى از مواضعشان با خود حمل كرده بودند تمام شده و هزاران نفر خود را تسليم نيروهاى ايران كردند.

ط - فرماندهى عراق، سرتيپ ستاد سعيد محمد فتحى را از سمت فرماندهى لشكر ۱۱ بركنار و هدايت عمليات به عهده سرلشكر ستاد قدورى الدورى دبير فرماندهى كل نيروهاى مسلح واگذار شد. وى از نيروهاى عراقى خواست مقاومت كنند و قول داد كه نيروهاى المنصور با پشتيبانى نيروهاى زرهى در حال پيشروى به سمت خرمشهر هستند، ولى اين اظهارات به طور كلى نادرست بود و

ى - وضعيت به همين صورت ادامه داشت و هزاران نفر از جمله فرماندهان تيپ ها و گردان ها در قرارگاه نيروهاى كماندويى موجود در بندر گردآمدند كه ترس، اضطراب و دستپاچگى همه را در بر گرفته بود و توپخانه نيروهاى ايران به اجراى آتش خود ادامه مى داد كه باعث كشته و زخمى شدن ده ها نفر (به طورى كه از درد مى ناليدند) شد. در ساعت ۱۸ روز ۳/۳/۶۱ نيروهاى ايرانى موفق شدند بندر را تصرف كنند و هزاران نفر از نيروها و فرماندهان عراقى كه در محاصره بودند را به اسارت در آوردند و به اين ترتيب تصرف بندر خرمشهر پايان يافت.

• اشتباهات ايران از نگاه اسيران عراقى

الف - عدم بهره بردارى از فرصت هاى به دست آمده در جريان نبردها. براى نمونه، بعد از انهدام تيپ ۱۸ زرهى و تيپ ۲۴ مكانيزه در روز ۱۹/۲/۶۱ مى توانستند به سوى خرمشهر و شلمچه پيشروى كنند و اغلب يگان هاى سپاه سوم را محاصره كنند، ولى از اين فرصت استفاده مناسبى براى گرفتن اسير بيشتر نشد.

ب - عدم حفظ دور تك، نيروى مهاجم بعد از وارد آوردن خسارات فراوان به دشمن بايد از ضعف، دستپاچگى و اضطراب فرماندهان و نيروها استفاده مى كرد و تك خود را براى انهدام هرچه بيشتر يگان هاى دشمن به طور گسترده ترى ادامه مى داد.

ج - ترديد در اتخاذ تصميمات متهورانه و قاطع در اين نبرد به طور آشكار مشاهده شد چرا كه مى توانستند بعد از انهدام كامل نيروهاى عراق، تصميمات متهورانه همراه با اقدام نظامى اتخاذ كنند. همچنين مى توانستند ماشين جنگى عراق را در شرايطى كه وضعيت نظامى از دست فرماندهى عراق خارج شده بود منهدم كنند؛ زيرا، قادر بودند از آن شرايط خوب و مناسبى كه به دست آوردن آن در آينده مشكل مى بود استفاده كنند.

د - فقدان نيروهاى تقويتى و احتياط تا در شرايط مناسب توسط فرماندهى نيروهاى ايران وارد عمل شود.

هـ- عدم حفاظت اطلاعات درباره تمركز نيروها باعث لو رفتن طرح هاى زيادى از سوى نيروهاى ايران شده بود و

و - نيروهاى اسلام احتياج به كنترل زياد بر يگان ها، جبهه و تردد افراد و خودروها داشتند.

• اشتباهات عراق

الف - عراق مى توانست به نيروهاى ايران فرصت پيشروى به سمت داخل (عراق) را داده و سپس آنان را به وسيله لشكر ۶ زرهى و لشكر ۵ مكانيزه محاصره و دور زند، ولى دستپاچگى آشكار فرماندهى باعث شد از اتخاذ آسان ترين تصميمات باز ماند.

ب - فرماندهان جرات كافى براى اتخاذ تصميمات متهورانه نداشتند.

ج - اغلب تصميمات و دستورات مركز بدون محاسبه و دور از واقعيت موجود در صحنه نبرد بود.

د - عراق مى توانست نيروهاى خرمشهر (نيروهاى عراقى) را به مرزهاى بين المللى بكشد و آنان را از مشكلى كه قبل از نبرد اتفاق افتاد رها كند.

ه- عراق مى توانست با لشكرهاى ۶ - ۵ - ۹ به سمت نيروهاى عبور كننده ايرانى پاتك كند و عمليات عبور را به شكست كشاند.

و - پايين بودن روحيه ها و عدم تمايل بيشتر افسران، درجه داران و سربازان به جنگ، به نيروهاى ايرانى كمك شايانى كرد.

• نقاط مثبت ايران

الف - بالا بودن روحيه نيروها.

ب - طرح تك نيروها بسيار خوب و منسجم بوده است.

ج - بهترين (شگفت ترين) اقدام ايران در عمليات بيت المقدس طرح تك به خرمشهر و در نظر داشتن نهر عرايض براى استفاده از آن در هنگام تك و محاصره نيروهاى عراقى در منطقه قبل از پل احداثى بر شط العرب بود كه به محروم ساختن نيروهاى عراقى در استفاده از پل منجر شد، با توجه به اين كه قبل از عمليات خرمشهر نيروهاى اسلام براى محاصره نيروهاى عراقى رخنه اى در نزديكى مرزهاى بين المللى انجام دادند، ولى موفق نشدند.

د - مقاومت و پايدارى نيروهاى ايران باعث شكست كليه اقدامات عراق شد.

تهيه و تدوين: مركز مطالعات و تحقيقات جنگ سپاه