طي چند دهه اخير مباحث عميق اخلاقي در حوزه پزشكي مطرح شده كه توجهات زيادي را در جوامع مختلف به خود جلب كرده است. در واقع وسعت يافتن دانش بشري، ارتقاي فناوري‌ها، افزايش توانمندي‌هاي انساني در تشخيص و معالجه بيماري‌ها و تعدد راه‌هاي انتخابي براي پزشكان و بيماران، پرسش‌هاي روزافزوني را مطرح كرده است كه اخلاق پزشكي سنتي، با وجود ارزش و قدرت خود، نتوانسته پاسخگوي اين پرسش‌ها باشد.

اين مسايل عمدتا دستاوردهاي جديد در حوزه علوم پزشكي و عناوين عمده‌ترين موضوعاتي هستند كه براي عالمان اخلاق و پزشكان جوامع دغدغه‌آفرين بوده است. توجه به اين مسائل باعث شده تا بحث اخلاق پزشكي نوين در كشور ما هم‌مانند ديگر نقاط دنيا مطرح شود.

در همين خصوص دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي ايران هم كه در اواخر فروردين برگزار شد، كوشيد تا به اصول كاربردي در حيطه عمل پزشكان وكادر پزشكي و نيز در حوزه تصميم‌گيري‌هاي اخلاقي در طب بپردازد.

اخلاق پزشكي دانشي ميان رشته‌اي است كه موضوع آن مسائل و مباحث اخلاقي در حوزه علوم پزشكي است. اين مسائل و مباحث در شاخه‌هاي مختلف علوم پزشكي به عنوان حرفه، پژوهش‌هاي پزشكي و سياستگذاري نظام سلامت مطرح هستند.

محتواي اين مباحث از رشته‌هاي گوناگون دانش و معرفت بشري به اخلاق پزشكي وارد شده و در شكل‌گيري اين حوزه از دانش دخيل بوده‌اند.  در اين ميان، فلسفه اخلاق، حقوق، الهيات، فقه، ادبيات، جامعه شناسي، روان شناسي، اقتصاد و تاريخ تاثير و نقش بيشتري داشته‌اند.

به‌طوركلي، برخي مسائل و پرسش‌ها در حوزه اخلاق پزشكي سابقه‌اي ديرينه دارند و در متون كهن پزشكي نيز مورد توجه و بحث قرار گرفته‌اند. مثل سقط جنين و رابطه پزشك و بيمار. برخي ديگر به‌دنبال پزشكي مدرن پديد آمده‌اند و از توانايي‌ها و امكانات بي‌سابقه‌اي كه دانش و فناوري پزشكي نوين پيش روي بشر قرار داده، ناشي مي‌شوند؛ مثل پيوند اعضا و استفاده از سلول‌هاي بنيادي در معالجه و درمان.

از جمله مباحث اخلا‌ق پزشكي مي‌توان مسايل اخلا‌قي در بيماران پايان حيات، اخلا‌ق در پژوهش‌هاي پزشكي، وظايف و مسووليت‌هاي پزشك، حقوق و نقش بيمار در تصميم‌گيري‌هاي پزشكي، فايده رساندن وزيان وارد نكردن، مباحث حقوقي و اخلا‌قي در پيوند اعضاء، عدالت در توزيع منابع، رضايت آگاهانه، سلا‌مت وبيماري، مفهوم شخص، شان و كرامت انساني، شان اخلا‌قي،  مسايل اخلا‌قي در باروري و ناباروري، كميته‌هاي اخلا‌ق در پژوهش، مرگ‌مغزي و شاخص‌هاي آن، شبيه‌سازي انسان،  اهليت و راه‌هاي تعيين آن، رهيافت مبتني بر اصول، رهيافت مبتني بر موارد الگو، رهيافت مبتني بر نتايج، رهيافت مبتني بر روايت و مراقبت،  پژوهش روي حيوانات، رهيافت وظيفه‌گرا، اخلا‌ق در سياست گذاري و تخصيص منابع محدود را نام برد.

حفظ كرامت انساني در علم‌

دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي ايران به همت مركز تحقيقات اخلاق و تاريخ پزشكي و دانشگاه علوم پزشكي تهران با همكاري وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي در 28 تا 30 فروردين در مركز همايش‌هاي صدا و سيما برگزار شد.

به گفته دكتر لاريجاني، رئيس دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي، تعداد زيادي از افراد شركت كننده، در رشته خود از افراد برجسته‌اي بودند؛ نظير دكتر هيثم الخياط كه در منطقه در بحث اخلاق پزشكي فردي بسيار فعال هستند يا پرفسور عبدالله‌دار از كشور كانادا كه در سال گذشته از يونسكو برنده جايزه اخلاق پزشكي ابن‌سينا شدند.

دكتر لاريجاني خاطر نشان كرد: در بحث كاربردي كردن اخلاق پزشكي تلاش بر اين است گايدلاين‌هايي كه طراحي شده، بيشتر بحث و بررسي شود و همچنين حسب ضرورت، گايدلاين‌هاي منشورهاي اخلاقي، منشور حقوق بيمار، رفتار پزشك با بيمار نيز مورد بحث و نقد قرار گيرد. لاريجاني از مباحث اساسي مورد بحث در اين كنگره به مبحث پيوند اعضا اشاره كرد و گفت: تلاش بر اين اساس است با بحثو تبادل نظر به روش‌هاي روشن‌تري دست يابم. در اين كنگره يكي از مباحث ديگر، آموزش اخلاق پزشكي بود كه در حال حاضر به صورت 2 واحد درسي در دانشكده گروه پزشكي دانشگاه علوم پزشكي تهران تدريس مي‌شود و البته درخصوص نحوه تدريس اين رشته نيز در اين كنگره بحث و بررسي شد.

وي همچنين از مبحث ديگر اين كنگره به اخلاق پزشكي از ديدگاه اديان، تعهد حرفه‌اي، اخلاق در پژوهش، آموزش و اخلاق در تخصيص منابع اشاره كرد و افزود، در اين كنگره يك نشست درخصوص پيوند اعضا داشتيم تا در اين زمينه به بررسي‌هاي لازم بپردازيم. چرا كه ما سالانه حدود 1700 پيوند عضو در ايران داريم كه توجه به جنبه‌هاي اخلاقي آن داراي اهميت ويژه است.

از نكات مهم اين كنگره منشور حقوق بيمار و پيوند اعضا بود و دراين‌باره از صاحب‌نظران نظرخواهي شد تا كلياتي را طي بيانيه‌اي در پايان سمينار ارائهو نهايي شود.

دكتر لاريجاني همچنين دربارهآموزشاخلاق پزشكي در ايران و برنامه‌هاي ديگر مطرح شده در كنگره گفت: از آنجايي‌كه در سال گذشته شوراي سياستگذاري وزارت بهداشت، راهنمايي‌هاي باليني برخورد با اخلاق پزشكي را در زمينه‌هاي تخصصي، ابلاغ كرده است، بنابراين تلاش بر اين است كه مباحثي نظير پيوند اعضا، ژنتيك، كار با حيوانات، استفاده از جنين جايگزين و موارد پيشرفته در زايمان را اجرايي‌تر كنيم.

ضرورت توجه ويژه به مباني اخلاقي

سياستگذاران در بخش سلامت بايد به مباني اخلاقي در سياستگذاري‌هايشان توجه ويژه‌اي داشته باشند.

دكتركامران باقري لنكراني وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي ضمن بيان اين مطلب در مراسم افتتاحيه دومين كنگره بين‌المللي اخلاق پزشكي گفت: حدود 14 سال است كه موضوع اخلاق مورد توجه سياستگذاران، برنامه‌ريزان و مراكز تحقيق بوده و تلاش‌هاي ارزشمندي هم در اين زمينه انجام شده است كه از آن جمله مي‌توان به ارتقاي سطح آموزش رشته اخلاق براي گروه‌هاي مختلف و همچنين آموزش تخصصي آن در دوره‌هاي كارشناسي ارشد و دكتري اشاره كرد.

البته در مباني حقوقي اخلاق، اقدامات بسيار خوبي انجام شده كه برخي از آنها اجرايي نيز شده است؛ اما تا نقطه ايده‌آل فاصله زياد است و برگزاري اين جلسات كمك مي‌كند تا اين فاصله با سرعت بيشتري طي شود.

باقري لنكراني با اشاره به وجود يك دوره واگرايي ميان علوم گفت: پس از اين دوره‌ واگرايي، امروز شاهد هستيم كه ميان علوم تجربي، انساني و پزشكي همگرايي به وجود آمده است. بنابراين ممكن نيست كه در مورد سلامت انسان‌ها صحبت كرد و از ارزش انسان‌ها و اخلاق غافل بود.

البته امروزه مباحث اخلاق پزشكي فراتر از ارتباط پزشك با بيمار و مطالب درماني مورد توجه است. بحث‌هاي سياستگذاري، بهداشت عمومي، پيشگيري و ارتقاي سلامت از جمله مباحثي است كه بايد در اخلاق پزشكي به آن پرداخت. كساني كه سكاندار سياستگذاري در بخش سلامت هستند بايد در سياستگذاري‌هاي خود به مباني اخلاقي توجه ويژه‌اي داشته باشند.

وزير بهداشت در ادامه با طرح اين پرسش كه در بحث سياستگذاري و تخصيص منابع، ملاك استفاده از اين منابع چه‌چيزهايي بايد باشد، افزود: همه كشورها با محدوديت منابع روبه‌رو هستند؛ بنابراين ملاك استفاده از اين منابع بايد مبتني بر مباني اخلاقي باشد.

تا زماني كه انسان به معناي واقعي شناخته نشود، امكان پاسخگويي به اين سوال وجود ندارد. كساني كه تلاش مي‌كنند انسان را در اين دنياي فاني محصور كنند پاسخ‌هايي در بحث اخلاق پزشكي ارائه مي‌كنند كه از همگوني برخوردار نيست و در نتيجه به پراكنده‌گويي منجر مي‌شود. در صورتي كه مباني فقهي، ديني و شناختي در كليات باقي بماند و به صورت كاربردي و علمي بيان نشود، نمي‌تواند اثرگذار باشد.

 امروزه بايد از اين ميراث اخلاق‌شناختي استفاده و آن‌را به صورت كاربردي تبديل كنيم تا بتواند مبنا قرار گيرد. انجام اين كار در جمهوري اسلامي ايران با پشتوانه حوزه‌هاي علميه قوي و همچنين دانشگاهيان قوي امكانپذير است و اميدواريم اين همايش شروع مجددي براي تلاش جدي‌تر در اين مسير باشد.

اخلاق، نياز جامعه امروز

با توجه به جايگاه علم طبابت كه به شرافت وجود و اهميت حفظ نفس انساني مرتبط است و با در نظر گرفتن كاربرد وسيع طب در سلامت انسان‌ها، تحقيقات فراوان و موضوعات جديد در اين حيطه، و همچنين سابقه تخلفات فراوان از چارچوب‌هاي انساني و اسلامي در تاريخ طب، اخلاق در حوزه پزشكي از اهميت دوچنداني برخوردار است.

به گفته آيت الله‌هاشمي شاهرودي، رئيس قوه قضاييه، اخلاق بايد در همه رشته‌هاي علمي و مسائل مورد نياز جامعه رعايت شود؛ چراكه اخلاق پزشكي به تمام رشته‌‌هاي علمي ديگر و امور مورد نياز يك جامعه مربوط است. در واقع اخلاق پزشكي، بايدها و نبايدها، عقايد حقوقي، مسووليت‌هاي مدني و كيفري، ضمان‌ها، احكام فقهي، ارزش‌‌ها، آرمان‌ها، عدل و قسط و حتي جهان ‌بيني‌ها و مباني اعتقادي را شامل مي‌‌شود. بنابراين پزشكان، پيراپزشكان و مسوولان سلامت جامعه و مردم بايد اهميت اخلاق پزشكي را درك كنند.