يادداشتبرداريد تا كامروا شويد!
«هيچ آرزويي محال نيست؛ فقط بايد روش رسيدن به آن را دانست. اگر مسير را بدانيم، مقصد دور نيست.»
تا بخواهي درباره جمله بالا ان قلت دارم. اما از هفته پيش، آمپر مخالفتم، يك كم پايين آمده است. ماجرا از اين قرار است كه من هميشه آرزو داشتم مانند هم مباحثهام، همه مطالب درس و حرفهاي استاد را به خاطر بسپارم و در جلسه مباحثه كم نياورم. اما نميشد كه نميشد.
از سه حال خارج نيست. يا او سر درس با خودش ضبط صوت ميآورد؛ يا همه درس را سر كلاس مينويسد، و يا از من باهوشتر است. و امّا الاوّل فلايمكن؛ زيرا ما علاوه بر اينكه هم مباحثهايم، دوست و همحجره هم هستيم و من مطمئنم كه ضبطي در كار نيست، احتمال دوم هم منتفي است؛ چون ما در كلاس، معمولاً كنار هم مينشينيم و من ميبينم كه او كمتر از من دست به قلم و كاغذ ميبرد. اما الثالث، فلا واقعيت له. به گواهي قراين بسيار و به اعتراف خود او، من هم باهوشترم و هم حافظه قويتري دارم. پس چرا سر مباحثه، او تقريباً همه جزئيات درس و حرفهاي استاد را به ياد دارد و من … (چيزي نگم بهتره).
يك شب، وقتي با هم از حرم برميگشتيم، دلم را زدم به دريا و از خودش پرسيدم كه چرا من چنين و تو چنان. سرش پايين بود و بيآنكه لبخند موذيانهاش را از من پنهان كند، گفت: «براي اينكه من سر درس يادداشت برميدارم.»
- همين؟
- همين.
- ولي من سر درس بيشتراز تو مينويسم.
- آره؛ مينويسي؛ اما نوشتن تو به درد خودت ميخورد نه مباحثه! چون تو هر وقت كه حوصله داشته باشي و هر چه را كه دوست داشته باشي مينويسي. گاهي هم اصلاً دفتر و قلم با خودت نميآوري. عزيزجان! يادداشت برداري هم مثل هر كار مهم ديگري، اصول و قواعدي دارد. اگر درست و روشمند باشد، مطمئن باش بهتر از من مباحثه ميكني.
گفتم: يادداشت برداري هم مگر قانون مانون دارد؟
بدون اينكه به اين سوالم جواب بدهد، چند نكته درباره فن يادداشتبرداري گفت. به نظرم جالب آمد؛ ولي هنوز در كارايي آنها شك داشت.
يك هفته است كه روش او را در يادداشتبرداري عمل ميكنم. ميخواهيد نتيجه را بدانيد؟ نتيجه اين شد كه آخر هر مباحثه با خودم ميگويم:
«هيچ آرزويي محال نيست؛ فقط بايد روش رسيدن به آن را دانست. اگر مسير را بدانيم، مقصد دور نيست.»(1)
◊ چرا يادداشت برداري؟
بخش عمدهاي از يادگيري، در كلاس درس صورت ميگيرد. حتماً تجربه كردهايد كه آموختن درسي كه زمان تدريس آن، غايب بودهايد، چقدر دشوار است. اما فقط حضور فيزيكي در كلاس مهم نيست؛ بلكه شما بايد حضور فعال و متمركزي در كلاس داشته باشيد. يادداشتبرداري از مطالب استاد، شما را از حالت غيرفعال خارج ميسازد؛ زيرا دست كم 60 درصد محتواي يك سخنراني، پس از 24 ساعت، فراموش ميشود؛ مگر آنكه عليه فراموشي اقدامي صورت گيرد. (2)
پيامبر گرامي اسلام(ص) ميفرمايد: «علم را براي خود نگاه داريد». پرسيدند: «چه چيزي علم را نگاه ميدارد؟» فرمود: «نوشتن آن.»(3) امام صادق(ع) نيز فرمودهاند: «بنويسيد! زيرا تا ننويسيد، چيزي برايتان باقي نخواهد ماند.»(4)
◊ فوايد يادداشتبرداري
1- شما را هميشه در حالت آماده باش نگه ميدارد.
تحقيقات روانشناسي نشان ميدهد كه «هميشه با تغييرات محرك، تحريكپذير نيز جهت ميگيرد.» فرض كنيد شما در خانه تنها هستيد و صداي پايي را از پشت بام منزل خود ميشنويد. (صداي پا، محرك است و شما تحريكپذير.) وقتي صداي پا بلندتر ميشود يا به هر شكلي تغيير ميكند، شما گوشتان را تيزتر ميكنيد. (به زبان روانشناسي، جهتگيري ميكنيد.) اما اگر صداي پا يكنواخت باشد يا تغييرات محسوسي نداشته باشد، خيلي زود براي شما عادي ميشود و ديگر به آن توجهي نميكنيد.
در كلاس درس، استاد محرك است و شما تحريكپذير. تغيير حركات دست، چهره، لحن و طنين صداي استاد باعث ميشود كه شما جهتگيري كرده، بر استاد تمركز كنيد. بسياري از استادان مجرب و ماهر، در تدريس خود از اين تغييرات، استفاده ميكنند و ذهن شما را متوجه خود نگه ميدارند. اما در كلاس درس استاداني كه صداي يكنواختي دارند و موقع تدريس بيتحركند، بايد تحريكپذيري در خود ايجاد كنيد تا تمركز حواستان پايدار باقي بماند.
در مثالي كه براي جهتگيري زديم، وقتي صداي پا از پشتبام به گوش ميرسد و يكنواخت ميشود، شما ميتوانيد با تغيير مكان خود و بالا رفتن از پلهها و نزديكشدن به صدا، در خود جهتگيري و تمركز حواس ايجاد كنيد.
يادداشتبرداري در كلاس، حالت آماده باش و تحريكي را در شما ايجاد و به جهتگيري براي شنيدن و درك بيشتر و بهتر كمك ميكند. بنابراين يادداشتبرداري را جدي بگيريد.
2- بار ذهني شما را پي در پي خالي ميكند.
شما با يادداشتبرداري صحيح ، بار ذهني خود را در كلاس، لحظه به لحظه تخليه ميكنيد و ذهن خود را همچنان باز و آماده و خالي نگه ميداريد. به اين ترتيب حضور شما در پايان كلاس با شروع كلاس تفاوت چنداني نكرده، خستگي ذهن نخواهيد داشت.
همچنين يادداشتبرداري صحيح موجب افزايش تمركز حواس شما هنگام گوش دادن و يا خواندن مطالب ميشود و از فراموشي زودهنگام مطالب جلوگيري ميكند و موجب برقراري نوعي رابطه عاطفي بين شما و استاد ميشود؛ چرا كه با اين عمل، شما نشان ميدهيد كه مطالب استاد ارزش نوشتن دارد و استاد را تشويق به گفتن و بيان مطالب خود ميكنيد.
◊ چگونه يادداشت برداريد؟
1- درست و دقيق
برخي سعي ميكنند هر چه را كه از استاد ميشنوند، بنويسند. آنها يادداشتبرداري را مثل يك مسابقه ميدانند و سرعت نگارش خود را در مقابل سرعت كلام ناطق به رقابت واميدارند.
اين افراد به محض شروع صحبتهاي سخنران، يادداشتبرداري خود را آغاز ميكنند؛ اما گوينده به زودي مسابقه را ميبرد.
يادداشتبردار در تلاشي سخت و نافرجام براي رسيدن به گوينده، به تدريج ضعيف ميشود و به ثبت جملههاي ناقص و كلمات شكسته بسنده ميكند. پس از مدتي گوينده به قدري جلو ميافتد كه يادداشتبردا نميتواند به او برسد. بنابراين شكست را ميپذيرد و بقيه سخنراني را بدون يادداشت گوش ميكند!
بعضي ديگر راه افراط را در پيش ميگيرند. آنان ميدانند كه نميتوانند همه چيز را بنويسند؛ بنابراين راحت در جاي خود مينشينند و صبر ميكنند گوينده چيزي بگويد كه توجه آنها را جلب كند. وقتي سخنران هر از گاهي آنها را با يك لطيفه، داستان يا واقعيتي تكان دهنده تقويت ميكند، يادداشتبردار دست به قلم ميبرد و كلمات معدودي را شتابان مينويسد و دوباره به آرامش پيشين خود باز ميگردد و صبر ميكند تا مطلب جالب ديگري را بشنود. اين افراد در پايان جلسه، مطالب خوب، جامع و مفيدي را در اختيار نخواهند داشت.
2- گزارش گونه
به هنگام سخنراني استاد ميتوان به سه طريق يادداشتبرداري كرد:
درج تمام گفتههاي استاد
نوشتن چكيده و خلاصهاي از مطالب
نوشتن گزارش شخصي از مطالب درس
مفيدترين روش يادداشتبرداري براي كلاسهاي درس، روش سوم است؛ چرا كه يادداشتبرداري، هدف نهايي يادگيري نيست؛ بلكه ابزاري براي فهميدن و درك بهتر مطالب است.
بهتر است به آنچه در طول درس گفته ميشود، خوب گوش دهيد و آن را درك كنيد؛ نه آنكه طوطيوار هر چيزي را يادداشت نماييد.
يادداشتهاي شما، گزارش شخصي شما از مطالب درساند و از اين رو، قواعد خاصي براي نحوه نگارش و كيفيت آنها وجود ندارد. سعي كنيد به نحو گزينشي عمل كنيد؛ يعني گزارش شما شامل موارد زير باشد:
1- موضوع اصلي درس؛
2- ادعاهاي مطرح شده؛
3- دلايل ادعاها به طور مختصر؛
4- پرسش و پاسخهاي مرتبط با موضوع درس؛
5- نتيجه.
همچنين از نوشتن همه مطالب گفته شده، به خصوص موارد زير خودداري كنيد:
1- توضيحات و شرحهاي واضح استاد؛
2- نقل كامل آيات و احاديث ذكر شده (ميتوانيد قسمتي از آيه يا حديث را به همراه آدرس آن يادداشت كنيد)؛:
3- سئوال و جوابهايي كه ربط چنداني به بحث ندارند؛
4- خلاصه درس گذشته كه معمولاً در ابتداي درس گفته ميشود.
3- الگوي شخصي
بهتر است از الگويي براي يادداشتهاي خود استفاده كنيد كه با نيازهاي شما تناسب بيشتري دارد؛ الگويي كه امكان اضافه كردن اطلاعات بيشتر را پس از درس ميدهد. مثلاً ميتوانيد «يك خط در ميان» روي كاغذ بنويسيد، يا حاشيه پهني را در كنار صفحات خالي بگذاريم، يا تنها در يك طرف برگه بنويسيد و طرف دوم را خالي نگه داريد.
4- خودمختاري
فقط به اين علت كه ديگران شروع به نوشتن كردهاند، ننويسيد. هنگامي يادداشتبرداريد كه احساس كنيد مطلبي ارزش نوشتن و حفظ كردن را دارد.
5- استفاده از واژههاي مأنوس
وقتي ميتوانيد جملات را خلاصه و با واژگان خودتان بنويسيد، از نوشتن جملات طولاني خودداري كنيد. روند تصميمگيري راجع به لغاتي كه ميخواهيد به كار ببريد، ذهن شما را هشيار نگه ميدارد و از خستگي و كسالت بيرون ميآورد. اين كار، آزمايشي است براي اينكه دريابيد آيا مقصود گوينده يا نويسنده را درست فهميدهايد يا نه. زيرا اگر بخواهيد موضوعي را با واژهها و شيوه جمله بندي خودتان بنويسيد، ناگزير از درك و فهم آن هستيد.
6- برجسته سازي
هر صفحه را طوري بنويسيد كه با يك نگاه، مفاهيم و نكات اصلي مشخص باشند. از مدادهاي رنگي، كادرها، شبرنگها، طرحهاي مختلف و هر روشي كه ميدانيد، استفاده كنيد تا نكات مهم، برجستهتر به نظر آيند. به نكاتي كه به وسيله آهنگ صدا، حالات صورت و تكرار مطلب، مورد تأكيد قرار ميگيرند، توجه بيشتري كنيد. كاري كنيد كه يادداشت شما چنين تأكيدهايي را منعكس كند. آهنگ صدا و مواردي از اين قبيل، به سادگي فراموش ميشوند؛ ولي شما ميتوانيد برداشت خود را از آنها- به طوري كه در هر صفحه يادداشت به صورت برجستهايي خودنمايي كند- حفظ كنيد.
7- ثبت پرسشها
سؤالات و انديشههاي خود را بنويسيد. بدين ترتيب يادداشتهاي شما گزارشي مستند از افكار شما نيز خواهند بود، نه فقط يك رونوشت از مطالبي كه شخص ديگري گفته است. همچنين پرسشهاي امروز شما، ميتوانند شما را در پاسخگويي به همين پرسشها در آينده توانمندتر كنند.
8- ابداع نظام علامتگذاري ويژه
هر كس بايد تعدادي علايم اختصاري براي خودش وضع كند و هنگام يادداشتبرداري از آنها استفاده كند. اين كار هم موجب افزايش سرعت شما در يادداشتبرداري ميشود و هم از اتلاف وقت در هنگام بازخواني آنها جلوگيري ميكند.
بكوشيد كه در «علامتگذاري» در يادداشتهاي خود، پيوسته از يك نظام واحد پيروي كنيد. نشانههايي كه به كار ميبريد، هميشه و در همه يادداشتها بايد يكسان باشند.
◊ چند توصيه درباره نشانهگذاري
1- كشيدن پارهخطي عمودي در حاشيه يادداشتها، يا پرانتز و كروشهاي در دو طرف يك يا چند جمله، براي نشان دادن اهميت آنها.
2- خط كشي زير جملهها، نكتههاي معيني را كه هنگام مرور و مراجعه مجدد، بايد مورد توجه ويژه قرار گيرند، مشخص ميكند.
3- علامت سؤال (؟) در حاشيه يك عبارت، نشانه آن است كه عبارت را نفهميدهايم و يا معناي آن براي ما وضوح كاملي ندارد.
4- علامت ستاره (*) در حاشيه صفحات براي نشان دادن اهميت موضوع و امكان طرح سؤال از آن در امتحانات است.
5- علامت تعجب (!) براي نشان دادن عدم توافق با قسمتي از نوشته يا عبارت است.
سرنوشت يادداشتها
همان طور كه گفتيم، تقريباً 60 درصد مطالب درس، پس از 24 ساعت در معرض فراموشي قرار ميگيرند؛ مگر آنكه به نحوي جايگاه آنها را در ذهن خود مستحكم كنيد. از اين رو بسيار مهم است كه يك فعاليت تكميلي در همان روز انجام دهيد؛ مثلاً مطالب درس را در ذهن خود حاضر كرده، يادداشتها را مرور كنيد.
بعد از مرور يادداشتها، اقدام به فهرستبندي يا ترسيم تصويري و درختي مطالب كنيد. اين روش، علاوه بر تسهيل در حفظ مطالب، بازخواني و مرور مجدد مطالب را در ايام امتحانات راحتتر و سريعتر ميكند.
همچنين استفاده از نمودار درختي به هنگام امتحان كمك ميكند تا تشخيص دهيم كه سؤال مطرح شده، دقيقاً مربوط به كدام بخش از درس است و ميتوانيم جواب آن را سريعتر بيابيم.
در صورت امكان، نوشتههاي خود را با نوشتههاي دو يا سه نفر ديگر مقايسه كنيد. اگر مطلب يا نكتهاي از قلم افتاده است، به آن اضافه كنيد و يا اگر مطلب را به غلط يادداشت كردهايد، تصحيح نماييد. همچنين ميتوانيد در اين زمينه با يكي از همكلاسيهاي خود همكاري كنيد؛ يعني در يك جلسه، او يادداشتبرداري كند و شما به مطلب خوب گوش دهيد و در جلسه بعد، مسئوليتها عوض شود.
پاورقيها:
1- اين خاطره را يكي از طلاب فاضل حوزه، براي نويسنده نقل كرده است.
2- ر.ك : روانشناسي پرورشي، ص 389.
3- بحارالانوار، ج 2، چاپ بيروت، ص 147.
4- همان.
