ابراز تمايل ايران براي عضويت در «شانگهاي» براي ايفاي نقش هاي جدي در حوزه آسيا، گوياي قابليت هاي تهران براي ظاهر شدن در جايگاه هاي مختلف است. مطالعه چنين تمايلي مي تواند ما را به در پيش بودن مجموعه اي از ديپلماسي هاي فعال و شناور با اهداف درازمدت و استراتژيك برساند. سياست هايي كه مي توان آن را تا حدودي به عنوان تقويت جايگاه منطقه اي ايران، انعكاس عمق نفوذ تهران در آسياي مركزي، قابليت هاي ايران براي رودرو قرار دادن كشورهاي عضو شانگهاي با هدف ايجاد نرمش هاي هدايت شده در بين اعضاي اين سازمان و به خصوص روسيه و در نهايت تقويت موضع ايران در برابر دولت ايالات متحده در مناقشات لفظي خاورميانه و تضعيف جايگاه آمريكا در مقابل اقتدار ايران، دانست.
در اين راستا، سياست «اتحاد كشورهاي فارس زبان» در قالب مثلث «ايران، افغانستان و تاجيكستان»، به كار گرفته شده و چنين مسئله اي به طرز جالبي در كرملين، مورد توجه مقامات دولت روسيه قرار گرفته است روس ها اكنون معتقدند كه تاجيكستان، برخلاف معمول، از مسكو دورو به تهران نزديك تر مي شود. در واقع يكي از دلايل جدا شدن هرچه بيشتر «دوشنبه» از مسكو، عدم توافق بين كمپاني، روسال روسيه و دولت تاجيكستان در خصوص ويژگي هاي فني نيروگاه آبي «راگون» بود كه روابط دو طرف را بسيار بد ساخته است. روسيه به دلايل مختلفي، به طرفداري از ازبكستان در قبال تاجيكستان، پيرامون استفاده از منابع آبي، مي پردازد. ازبك ها، مخالف ساخت نيروگاه آبي بر روي رودهاي مرزي مي باشند. اين در حالي است كه ايران از تاجيكستان حمايت مي كند. به نظر نگارنده اين مسئله را مي توان به نوعي ابراز ناخرسندي در قبال تصميمات روسيه، در موافقت با نقطه نظرات غرب در شوراي امنيت پيرامون تحريم جديد بر عليه تهران، مورد تفسير قرارداد. روسيه، در واقع با مجموعه اي از اعمال ديپلماسي هاي ويژه ايراني، متوجه مي شود كه قدرت اعمال نظر تهران در حوزه هاي اطراف اين دولت، تا چه حد و سطحي قرار دارد و مي تواند عاملي غيرمستقيم در تشديد مشكلات براي روس ها و يا تعديل آنها به سود روس ها باشد. ايران در زمستان اخير، به گونه هاي مختلف به حمايت از دولت تاجيكستان در بحث بحران انرژي پرداخت. ايران حتي تمايل صريح و آشكار خود را براي ساخت راه آهني از تاجيكستان به خاك خود، از طريق افغانستان و به خرج ايران، نشان داده است. تهران، به دنبال ساخت نيروگاه آبي بر روي رود «وخش شوراب» تاجيكستان و نيز ايجاد و تاسيس مركز پيشرفته عمل جراحي قلب در شهر «دوشنبه» است و اين سياست ها، موضع و جايگاه تاجيك هاي فارس زبان در حوزه آسياي مركزي را، در برابر قزاقستان و ازبكستان، ايمن مي سازد و جا خالي دادن روس ها در حمايت از «دوشنبه» در قبال دول آسياي مركزي را، پرساخته و جبران مي كند و به همين دليل، تاجيكستان، با دلگرمي بيشتري به مناسبات خود با تهران نگاه مي كند.
به همين دليل نيز، قزاقستان با عضويت ايران در شانگهاي مخالفت كرده است و بخشي از مخالفت هاي قزاق ها، به فشار مقامات آمريكا نيز ارتباط دارد، نور سلطان نظر باي اوف- رئيس جمهور قزاقستان اگرچه مستقيماً ابراز نظري نكرده ولي به نظر مي رسد در چنين بحث هايي بيشتر متمايل به نظرات مسكو باشد. روسيه هرچند نسبت به بحث عضويت ايران در شانگهاي، آن را جالب دانسته ولي لزوم بررسي دقيق! را هم، مورد تأكيد و اشاره قرار داده است، گويا روس ها از اين راه، در حال انتقال پيام به ايران براي واداشتن تهران به تعديل بيشتر روابط با تاجيكستان، براي تقويت نظرات مثبت تر خود در جهت قبول عضويت ايران در اين سازمان هستند. اگرچه يكي ديگر از دلايل مخالفت قزاقستان، به مواضع ايران در خزر نيز باز مي گردد و ممكن است كشورهاي عضو شانگهاي، شرط خزر را هم براي قبول تقاضاي عضويت ايران، پيش روي اين كشور قرار دهند، ايران در اين بحث، مانورهاي آرام ولي پرقدرتي را دارد. تهران با تقويت عميق مناسبات با چين، ضمن آن كه روس ها را تا حدودي در موضع دفاعي قرار مي دهند و موجب تحريك مسكو براي تلاش به منظور حفظ منافع بيشتر در ايران مي شود، از سويي هم موضع قزاقستان در چين را به شدت تضعيف مي سازد. چين، عملا به سوخت ايران نظر دارد و حضور انرژي ايران در پكن، به نفع قزاقستان نيست و به كم رنگ شدن حضور قزاق ها در يكي از كانون هاي استراتژيك چين، منجر خواهد شد.
از سويي ديگر، آمريكايي ها هم از سياست جديد ايران در آسياي مركزي با ماسك شانگهاي به هراس افتاده اند و اكنون با طرح عدم صداقت «دوشنبه» و تعهدات اين كشور در قبال صندوق بين المللي پول، در صدد اعمال فشار بر روي تاجيكستان براي دور شدن اين كشور از دوستي عميق تر با ايران هستند. آمريكا معتقد است كه جامعه جهاني، نگران شده و اعتماد خود را به تاجيكستان، به دليل عدم برآورده كردن تعهداتش در برابر صندوق بين المللي پول و نياز مردم اين كشور در بحران غذايي و انرژي زمستان گذشته، تا حدودي از دست داده و وضع اقتصادي و مالي تاجيك ها، پيچيده است.
طبيعتاً اگر چهار دولت آسياي مركزي به همراه روسيه، سياست هاي خود را در قبال تاجيكستان تغيير داده و آن را تعديل كنند، «دوشنبه» عليرغم پيوندهاي زباني و فرهنگي بسيار ديرينه خود با ايران، به دليل ضرورت هاي منطقه اي و ملاحظات امنيتي و اقتصادي ويژه، در سياست هاي خود در قبال تهران تجديدنظر خواهدكرد و آن را بحال اول درخواهد آورد تا از فشارهاي بيشتر همسايگان منطقه اي خود به همراه آمريكا، دور شود، ولي اختلافات بين دول آسياي مركزي، عميقتر از اين مباحث است و آنها براي يك همزيستي مسالمت آميز با يكديگر، مي بايست هزينه هاي گزافي را به همديگر بپردازند كه گاهاً در تضاد با منافع ديگر اعضاي آسياي مركزي است.
از سويي ديگر، ايران قادر است با سوار شدن بر موج تضادهاي موجود در روابط اين دولت ها، منافع خود را تعميق بخشيده و به حوزه هاي جديدتري از منافع نو، فكر كند.
تحت هر شرايطي، روس ها از چنين تحولات و رفتارهايي، دچار نگراني هاي روحي مي شوند. روس ها قادر نيستند در تمام جبهه ها، به خوبي «بازي» كنند. در شرايط فعلي «ناتو» به طور خزنده و آرام ولي مداوم به مرزهاي اصلي روسيه نزديك مي شود. من عميقاً اعتقادم بر اين است كه بنيان مرزهاي روسيه در خطر نابودي قرار گرفته است و روسيه در سراشيبي يك سقوط آزاد قرار خواهد گرفت كه بخش عمده اي از آن، به سياست هاي نادرست و نگاه هاي غيراصولي رهبران كرملين باز مي گردد. اين موضوع، يك بحث تقريباً مستقلي است كه بايد به آن، در جاي ديگري پرداخت. ايران شايد بتواند از اين طريق و با استفاده از وزنأ تاجيكستان، نوعي توازن قوا در مناسبات خود با روسيه ايجاد كند، ولي بايد مراقب باشد كه اوضاع از كنترل خارج نشود. در عين حال تهران با توسل به چنين رويه هايي- بايد تلنگرهاي آرامي به مناسبات خود با روسيه و يا هر كشور ديگري كه گاهاً در مسير ضدمنافع آن قرار مي گيرد، وارد سازد تا به تعادل در روابط كمك كند.
