زمانى كه در پنجم ژانويه سال ۲۰۰۱ بنيان هاى اوليه ويكى پديا شكل گرفت، هيچكس گمان نمى كرد كه اين دايرة المعارف اينترنتى بتواند در طول چند سال چنين رشد شگرفى را داشته باشد. به گونه اى كه روزانه در حدود پنج ميليون نفر بازديدكننده داشته و در حدود چهار ميليون مقاله در آن موجود باشد. اما جيمى ولز بنيانگذار ويكى پديا با اعتقاد به نرم افزارهاى متن باز (open source) دست به اين اقدام زد. او اعتقاد داشت نرم افزارهايى كه كاربران در تكميل و توسعه آن نقش دارند رشد بيشترى نسبت به ساير نرم افزارها خواهند داشت و براى صدق مدعاى خود از سيستم عامل لينوكس ياد مى كرد كه در مقابل ويندوز توسعه يافته تر است و اين توسعه يافتگى اش را مديون كاربران خود مى باشد كه در توسعه آن نقش اساسى داشته و سعى در تكميل و توسعه آن دارند اما در مقابل سيستم عامل ويندوز همچنان در انحصار مايكروسافت و تيم برنامه نويسى اين شركت است از اين رو امكان بهره گيرى از خرد جمعى را نداشته و هميشه در همان چارديوارى مايكروسافت و شركايش باقى خواهد ماند.

* دايرة المعارف جامع

دايرة المعارف زنده ويكى پديا از سوى بنياد غيرانتفاعى ويكى مديا پشتيبانى مى شود و يكى از ۲۰ سايت برتر دنيا از نظر تعداد بازديدكنندگان است. ساير سايت ها كه در رقابت از ويكى پديا پيشى گرفته اند اكثراً موتورهاى جست وجو هستند كه كاربران براى گرفتن راهنمايى هاى لازم به آنها مراجعه مى كنند. از جمله اين سايت ها مى توان به Four11, Altavista, google, yahoo و... اشاره كرد. اين دايرة المعارف تنها ۵ كارمند تمام وقت دارد كه آنها نيز اكثر اوقات خود را به برنامه ريزى فنى و عملياتى مى پردازند و در توليد و تأمين محتوا هيچ نقش فعالى ندارند.

وب سايت ويكى پديا مجموعه اى گسترده از اطلاعات و مقالات را در ۲۳۰ زبان زنده دنيا فراهم آورده است و جالب است بدانيد كه اين تعداد زبان و اين تعداد بالاى مقاله تنها توسط كاربران به وجود آمده است و اين سايت را مى توان در حقيقت حاصل خرد جمعى كاربران دانست.

* هدف ويكى پديا

بنابر گفته جيمى ولز هدف از ايجاد ويكى پديا تلاش براى خلق دايرة المعارفى رايگان با بالاترين كيفيت است تا اطلاعات مورد نياز كاربران را با زبان خودشان برايشان فراهم كند.

قبل از شكل گيرى ويكى پديا، دانشنامه هاى آزاد ديگرى هم چون دايرة المعارف دانشگاه استنفورد، سايت هاى شخصى مانند، every thing ,h2g2 و... نيز وجود داشت اما هيچ كدام نتوانست به پاى ويكى پديا رسيده و جايگاهى را كه اين دانشنامه اينترنتى در دنياى اينترنت به خود اختصاص داده است كسب كند.

* سياست كارى ويكى پديا

ويكى پديا از مشاركت كنندگان خود اين انتظار را دارد كه نقاط اختلاف و يا موارد بحث انگيز را در موضوعى خاص معرفى كنند اما به طرفدارى و يا مخالفت از آن نپردازند و اين قضاوت را به خوانندگان و كاربران واگذار كنند. به نظر صاحبان سايت ويكى پديا عقيده ها و تئورى هايى كه تاكنون مطرح نشده است نبايد در اين سايت عنوان شود و منظور از اين عقيده ها و تئورى ها، عقيده ها و نظرات شخصى كاربران است و در هر مرحله اى ازكار اگر تشخيص داده شود كه كلمه يا مقاله عنوان شده براى طرح در ويكى پديا مناسب نيست حذف خواهد شد.

البته واضح است كه اينگونه سايت ها كه اغلب با حمايت هاى مالى سرمايه داران اداره مى شوند، مطالبى را درج نمى كنند كه مخالف نظام سرمايه دارى باشد فلذا آنچه عليرغم ادعاى گردانندگان سايت ويكى پديا مبنى بر بى طرفى اظهار شده، اولاً هر كسى حق ويرايش مطالب را ندارد و ثانياً بارها شاهد جانبدارى يا جلوگيرى از ورود مطالب خلاف قضاوت هاى فكرى گردانندگان اين سايت بوده ايم. نمونه عينى آن مطالب ويژه اى است كه در مورد حزب الله لبنان و شهيد عماد مغنيه و با نگاه يكطرفه نگاشته شده است.

* ويكى ها

در ويكى ها شما به عنوان يك كاربر تازه وارد اجازه داريد كه مانند وبلاگ و ايميل به راحتى اطلاعات موجود را تغيير دهيد و اين تغيير بسيار ساده اتفاق مى افتد. ويكى ها على رغم ظاهر پيچيده اى كه دارند داراى ساختار ساده اى هستند و رمز موفقيت شان نيز در همين سادگى نهفته است.

پس از ورود به ويكى ها شما مى توانيد همه نوشته هاى موجود آن را بخوانيد و يا با فشار دادن دكمه Edit اقدام به ويرايش واصلاح متون موجود كنيد، اين سادگى و راحتى دسترسى سبب خواهد شد كه عده زيادى از اين روش ايراد گرفته و آن راخطرناك توصيف كنند اما پديدآورندگان ويكى پديا پيرو ايده اشتراك علم هستند.

* تاريخچه

اولين ويكى توسط وارد كونينگام در ۱۹۹۵ با عنوان wiki wiki web و با زبان برنامه نويسى Perl طراحى شد، اين پروژه جهت تسهيل تبادل اطلاعات بين برنامه نويسان از سال ۱۹۹۴ آغاز شده و در ۱۹۹۵ به ثمر نشست. «وارد» مى گويد: من نام wiki wiki را از زبان هاوايى اقتباس كردم. اين كلمه در زبان هاوايى به معناى تند و سريع است و به اتوبوس هايى گفته مى شود كه در فرودگاه ها به انتقال مسافران مى پردازند.

اما ويكى پديا خود پروژه اى چند زبانه براى جمع آورى دانشنامه اى جامع و كامل و با محتويات آزاد است. اين دانشنامه در ابتدا به عنوان زيرمجموعه اى از دانشنامه Nupedia شروع شد اما دانشنامه مذكور پس از سه سال تلاش به بن بست رسيد و متوقف شد اما ويكى پديا همچنان به حركت خود ادامه داد تا جايى كه اكنون با داشتن ميليون ها خواننده، طرفداران زيادى را به خود اختصاص داده است.

* انواع ويكى ها

در اينترنت هزاران ويكى وجود دارد و روز به روز نيز بر حجم اين ويكى ها افزوده مى شود و برخى از ويكى هاى تخصصى نيز پديد آمده و مشتريان پر و پا قرصى نيز دارند. شما در مورد هر موضوعى كه علاقه مند باشيد مى توانيد يك ويكى پيدا كرده و با خواندن مقالات و يا اطلاعاتى كه از آن طريق به دست مى آوريد به موضوع مورد نظر خود نزديك شويد. ما به عنوان نمونه چند ويكى را در زير برايتان آورده ايم:

۱- علاقه مندان به مقالات علمى و آموزشى مى توانند از طريق آدرس www.wikiHow.com به مقالات آموزشى در زمينه هاى گوناگون دست يابند.

۲- اگر به دنبال معناى كلمه اى مى گرديد كه در هيچ فرهنگ لغتى پيدا نمى شود حتماً سرى به آدرس زير بزنيد:

 www.wikiTionary.org اين فرهنگ لغات، يك فرهنگ لغت بزرگ با محتواى آزاد است كه كاربران با افزودن اطلاعات به آن سعى در تكميل آن دارند. اين فرهنگ لغات زبان هاى فراوانى نيز در خود دارد.

۳- اگر اهل سفر و مسافرت هستيد و به دنبال اطلاعات در مورد مقصد سفر خود مى گرديد حتماً به ويكى تعطيلات سرى بزنيد. www.wikiTravel.org اين ويكى اطلاعات جامعى در مورد ۱۰۰هزار شهر را در خود دارد.

۴- اگر اهل موسيقى هستيد و يا قصد به دست آوردن اطلاعاتى در مورد موسيقى داريد و يا از علاقه مندان به سينما هستيد حتماً از ويكى زير استفاده كنيد. www.Mediawiki.org

۵- اگر در جست وجوى فهرست كاملى از ويكى ها هستيد از طريق آدرس زير مى توانيد به آن دسترسى پيدا كنيد. www.wikiLndex.com

* خوانندگان ويكى پديا

با توجه به طيف گسترده اى از كاربران كه از امكانات ويكى پديا بهره مى گيرند، مى توان كاربران اين دايرة المعارف آنلاين را به ۴ دسته تقسيم كرد:

۱- گروه اول فقط خوانندگان هستند كه براى به دست آوردن اطلاعات و مقالات مختلف به اين سايت مراجعه مى كنند.

۲- برخى ازاعضاى گروه اول هرازچندگاهى نيز مطلبى نوشته و به سايت اضافه مى كنند.

۳- دسته سوم نقش فعال ترى داشته و به عنوان ويرايشگر عمل مى كنند و در صورت ديدن خطاى محتوايى در سايت به اصلاح آن مى پردازند.

۴- گروه چهارم كسانى هستند كه حق مديريت در سايت دارند. اين افراد پس از مدت ها همكارى و ويرايش و اصلاحات محتواى سايت به اين گروه ارتقا يافته اند. آنها توانايى حذف و بازيابى صفحات سايت را داشته و به علاوه مى توانند با ابزارهايى كه در اختيار دارند اقدام به مسدود نمودن دسترسى كاربران نمايند.

بى شك توسعه و تكميل ويكى پديا و رسيدن به چنين سطحى در بين سايت هاى مختلف مرهون همكارى گسترده لايه هاى مختلف كاربران سايت است.

هر كاربرى از هر جاى دنيا مى تواند نويسنده اين دايرة المعارف باشد و هيچ برترى ميان اعضا وجود ندارد اما مراقبت از اين سايت بر عهده تعدادى از متخصصين IT گذاشته شده است تا از بروز مشكل جلوگيرى كنند و هر كجا كه كاربران سايت از مرامنامه اوليه آن پا را فراتر نهاده ويا به آن عمل نكردند امكان دسترسى كاربران مربوطه را محدود كرده و در مواردى نيز آنها را مسدود مى كنند.

* بقاى ويكى پديا

تنها دليل بقاى ويكى پديا را مى توان همكارى همه كاربران آن دانست. كاربران اين دانشنامه آزاد علاوه بر نقش مشاركتى در تأمين محتواى دانشنامه، خود نقش نظارتى نيز دارند و هر جا كه اطلاعات سايت خلاف واقع باشد و يا از چارچوب هاى بين المللى فراتر رفته باشد با ويرايش اطلاعات و يا اعلام به مديران سايت سعى در برطرف نمودن آن دارند.

* جلوگيرى از خرابكارى

با توجه به امكان ويرايش اطلاعات از سوى برخى كاربران امكان خرابكارى در ويكى پديا نسبت به ساير سايت ها راحت تر است اما با توجه به نقش نظارتى كاربران و امكان بازگرداندن اطلاعات صفحات به حالت اوليه هر كاربر به تنهايى مى تواند در صورت يافتن خرابكارى نادرست، صفحه را به حالت اوليه بازگرداند. به علاوه با وجود ابزارهاى مختلفى كه در ويكى پديا تعبيه شده است به راحتى امكان رديابى تغييرات و حذف مطالب نامناسب وجود دارد.

افرادى كه در گروه مديران سايت قرار دارند مى توانند از دسترسى افرادى كه در مراجعات قبلى خرابكارى داشته و يا اطلاعات نامناسبى را ارائه داده اند جلوگيرى كنند و يا با مسدود كردن يك صفحه در مقابل تغييرات، از به وجود آوردن تغيير در صفحه مذكور براى مدت زمان مشخصى جلوگيرى كنند و يا صفحاتى را بدون امكان بازگشت صفحه، حذف كنند.