هدف از انقلاب فرهنگي در دوم ارديبهشت 1359 علاوه بر تسويه دانشگاه ها از عناصر وابسته به استعمارگران و ابرقدرت ها (به طور كلي عناصر ضد انقلاب) تجديد نظر در نظام آموزشي و گنجاندن دروس خاصي در برنامه دانشكده ها بود. به اين منظور كه تحول ساختاري نظام آموزشي متناسب با نيازهاي كشور و تامين استقلال سياسي و اقتصادي جمهوري اسلامي ايران باشد و كشور را از وابستگي فرهنگي و ديگر وابستگي ها نجات دهد. ضمناً دروس خاصي به برنامه آموزشي دانشگاه ها اضافه شود تا دانشجويان با اهداف انقلاب و معارف و ديدگاه هاي اسلام آشنايي پيدا كنند.

امروز پس از سه دهه تلاش مديران فرهنگي و با استناد به گام هاي برداشته شده توسط شوراي عالي انقلاب فرهنگي چنانچه بخواهيم با ديدي منصفانه دستاوردها را ارزيابي كنيم، بايد گفت؛ در موارد بي شماري موفق بوده و در بسياري موارد موفقيت ها نسبي بوده است.

اما آن چه كه روشن است اين نهاد همچنان ضمانتي براي بقا و تداوم انقلاب اسلامي و همچنين عامل نيرومندي براي گسترش فرهنگ انقلاب به شمار مي آيد.

در حال حاضر نقدهاي متفاوتي بر عملكرد اين نهاد وارد مي كنند. رهبر انقلاب در ديدار با اعضاي شوراي عالي انقلاب فرهنگي در تاريخ 25 آذر 1385 فرمودند: «الان بايد نقشه مهندسي فرهنگي كشور روي ميز آماده باشد و بايد روي آن بحث شده باشد. كار شده باشد، تصميم گيري شده باشد و نقشه كلان با راهكارها - نه فقط چيزهايي كه صرفاً آرزو و آمال است- كاملاً كشيده شده و مشخص شده باشد. اين حرف اصلي ماست به شما دوستان.»

براي رسيدن به اين نقشه سه حلقه وجود دارد: حلقه اول، نيازها و اهدافي است كه مي خواهيم به آن برسيم. حلقه دوم، بايد تخمين زده شود كه پتانسيل توانايي ها و امكانات ما چه قدر است؟

حلقه سوم، مهندسي فرهنگي است. وقتي آگاه شديم كه چه مي خواهيم و چه امكاناتي داريم، آن وقت نقشه مي كشيم و مي سازيم.

ضعف اصلي در اين جاست كه هر يك از مديران به سليقه خود اهداف را تعيين كرده، امكانات را تخمين زده و مي خواهند به بهانه اين كه ما مي دانيم و انجام مي دهيم، بدون نقشه و هماهنگي فرهنگ سازي كنند.

پيشنهاداتي به تدوين گران كتب دانشگاهي

انقلاب اسلامي ما در اصل انقلاب فرهنگي بوده است. در انقلاب اسلامي هدف تنها رسيدن به چيزهايي نيست كه از نظر غربي ها تمدن و تكنولوژي محسوب مي شود، بلكه حتي فراتر از آن هدف، رسيدن به انسان كامل و متعهد است. انسان هاي متعهد، جامعه دين مدار و اسلامي را مي سازند.

اغلب كارشناسان بر اين باورند كه تحول فرهنگي در صورتي تحقق خواهد يافت كه نظام آموزشي جديد به وجود آيد تا بتواند هدف و كاركردهاي جديد را مشروعيت ببخشد.

بومي كردن علوم، پيوند بين مباحث تخصصي و معرفتي، تحول در محتواي كتب دانشگاهي از جمله مهمترين تحولات نظام آموزشي در دانشگاه ها محسوب مي شود كه بايد توسط شوراي عالي انقلاب فرهنگي به طور جدي و سريع پيگيري شود.

«سرو ناز حر» 20 ساله دانشجوي رشته اقتصاد نظري با اشاره به محتواي برخي از دروس عمومي در دانشگاه ها مي گويد: «21 واحد عمومي براي هر رشته گذاشته اند، اما شكل تدريس اين دروس مناسب نيست.»

وي ادامه مي دهد كه مباحث در كتب معارف اسلامي دانشگاه عيناً همان مباحثي است كه در كتاب هاي معارف اسلامي دوره راهنمايي مطرح شده است. در دانشگاه هنوز هم از اصول دين بحث مي شود.

اين دانشجو گله مندانه مي گويد: «آرزويم اين است كه با تدوين گران كتاب هاي معارف دانشگاه صحبت كنم. از آن ها بپرسم پس چه موقع قصد داريد به كاربردي كردن علوم معرفتي بپردازيد؟»

وي ادامه مي دهد: «اين كتاب ها گاه پتانسيل ضد تبليغ دارند.»

اين دانشجوي رشته اقتصاد توضيح مي دهد: «در رشته ما كه يك رشته تخصصي است به جاي طرح مباحث اقتصاد اسلامي اغلب استادان منابع وارداتي در علم اقتصاد را به دانشجويان معرفي مي كنند. آن دسته استاداني هم كه مباحث اقتصاد اسلامي را مثل بحث انفاق مطرح كرده اند، نظريه هايشان جدي گرفته نمي شود و اندك اندك كنار گذاشته مي شوند.

يكي از استادان كه دكتراي فلسفه و رياضي را با هم داشت، از همان ابتداي ترم رو به بچه ها گفت: كتاب هايتان را كنار بگذاريد و به بحث هاي مطرح در كلاس گوش دهيد.

دست آخر هر چند كه محتواي كلاس مان پربار بود، ولي باز به دليل سيستم دست و پاگير نمره گرفتن مجبور شديم همان كتاب را خوانده و امتحان دهيم.»

به لايه هاي عميق تري از علم رجوع كنيم

عليرضا پيروزمند عضو هيئت علمي دفتر فرهنگستان علوم اسلامي قم و كارشناس فرهنگي دبيرخانه شوراي عالي انقلاب فرهنگي به مهمترين دستاوردهاي شوراي عالي انقلاب فرهنگي اشاره كرده و توضيح مي دهد: «همان طور كه مي دانيد مسئول اصلي عزل و نصب روساي دانشگاه ها شوراي عالي انقلاب فرهنگي است. در حال حاضر مديران دانشگاهي عمدتاً افرادي متعهد به اسلام و رهبري هستند. يكي ديگر از دستاوردها تاسيس شوراي فرهنگ عمومي در كل كشور و در هر استان است. اين مجموعه افراد فرهنگي و صاحب نظر را در كل كشور پوشش مي دهد. ايشان مسايل مربوط به فرهنگ عمومي نظير الگوهاي رفتاري، وضعيت سينما و نشر را مورد توجه قرار مي دهند. تشكيل فرهنگستان هاي مختلف و بهره گيري از افراد انديشمند و متخصص يكي ديگر از دستاوردهاست.»

پيروزمند با نگاهي به محتواي كتب دانشگاهي مي گويد: «در حال حاضر بايد بيش از همه تحول فرهنگي را در محتواي كتب دانشگاهي مورد توجه قرار دهيم. بايد تقويت زيرساختارهاي علمي براي تحول علمي در كشور مدنظر قرار گيرد.

ما زمان قابل توجهي را پشت سر گذاشته ايم، ولي متناسب با زمان شاهد تحول در نظام آموزشي و محتواي كتب نبوده ايم، چرا كه در پاره اي موارد از مسير درست حركت نكرده ايم، نهايتاً سعي كرده ايم با نگاهي سطحي روبناي علوم را ترميم و دست كاري كنيم.»

وي ادامه مي دهد: «براي تحول به لايه هاي عميق تري رجوع كنيم. اگر حركت هايي هم اتفاق افتاده مقطعي و موردي بوده است. بايد به طبقه بندي جديدي در علوم دست پيدا كنيم. در نظام آموزشي ما علوم ابزاري تعيين كننده شده اند، چون در غرب اين چنين بوده، تحت تاثير حركت وارداتي اولويت بندي فعلي در نظام آموزشي همين گونه است.

بايد به علوم معرفتي توجه بيشتري داشته باشيم تا علوم تخصصي در خدمت بشر و انسان سازي قرار گيرند. درست است كه ما در علوم انساني پيشرفت هايي داشته ايم، ولي نتوانسته ايم بين معارف انساني و اسلامي و دروس تخصصي پيوندي برقرار كنيم.»

فضاي مطلوب نتيجه مناسب ايجاد مي كند

فاطمه باقري 22 ساله دانشجوي رشته مديريت بازرگاني مي گويد: «بين مطالبي كه در دانشگاه مي خوانيم و آن چه در جامعه اجرا مي شود، تضاد آشكاري وجود دارد. از طرف ديگر برخي از استادان با تخصص بالا هنوز مباحث اسلامي را مورد توجه قرار نمي دهند.

مثلاً يكي از اين استادان مبحث بانكداري اسلامي را براي امتحان حذف كرد! چون به اين بحث رغبتي نداشت.

برخي ديگر نيز در مقايسه با جوامع ديگر كمتر به جامعه اسلامي ما مي پردازند و با اين مقايسه جامعه خودي را زير سوال مي برند. نگاه آنها نقد منصفانه نيست.»

منا السادات خضرايي غضنفري دانشجوي رشته راهنمايي و مشاوره نيزبر اين باور است كه شيوه طرح مباحث معرفتي در دانشگاه از شوق انگيزي لازم برخوردار نيست. وي يكي از استادان خود را كه برعكس شيوه اي جذاب در بيان مباحث دارد، معرفي كرده و مي گويد: «وي با چنان ظرافتي و جوان پسندانه مباحث را مطرح مي كنند كه هيچ كس در برابر صحبتهايشان موضع نمي گيرد و هميشه به صورت نامحسوس به تبليغ باورها ومعارف ديني مي پردازد. ما در اغلب برنامه هاي فرهنگي مان يك سري از مسائل را دائما تكرار مي كنيم، اما در اين تكرار به عمق مباحث نمي پردازيم. من تاقبل از اين كه به دانشگاه بيايم نمي فهميدم كه چرا يك عده جوان اين چنين بر سرمزار شهدا اشك مي ريزند؟ و يا چرا يك دانشجو اين قدر به شهيد همت احترام مي گذاردكه پوسترش را به ديوار اتاقش يا ديوار خوابگاه مي زند؟ پس از ورود به دانشگاه، به واسطه دوستي با يكي از بچه هاي دفتر فرهنگ جذب حركت هاي اسلامي وخودجوش شدم.

درباره شهيد همت چندين و چند كتاب خواندم و غيرمستقيم به لايه هاي دروني زندگي شهدا رسيدم.

وي ادامه مي دهد: «جوانان ما پاكند و هنوز به ريشه متصل، اما گاهي آگاهي ندارند. حركت هاي فرهنگي را در دانشگاه بايد به گونه اي طراحي كرد كه فضاي مناسب رشد ايجاد شود و آن وقت بدون تكرار مباحث سطحي و به صورت نامحسوس جوانان آگاهي كسب مي كنند.»

هوشياريم پس موفقيم

حجت الاسلام حسن علي اكبري استاد دانشگاه امام حسين(ع) پيرامون چالش هاي فرهنگي جامعه ما توضيح مي دهد: «جامعه ما تحت تاثير سه جريان فرهنگي قرار دارد. جريان باستاني فرهنگ، جريان غرب گرايي و جريان اسلامي كه پس از انقلاب شكل گرفته است.

متاسفانه هنوز از تاثيرات جريان غربي پيش از انقلاب به دليل رسوخ زيادي كه در لايه هاي مختلف زندگي مردم پيدا كرده بود و امروز نيز ازطريق وسايل ارتباطي جديد ورود دارد، رنج مي بريم. با اين حال در زمينه اصول انقلاب اسلامي و اصل مردم سالاري ديني توليدات فرهنگي خوبي داشته ايم و حرف هاي نويي ارائه داده ايم. ملت ايران در حال حاضر خودباوري، اعتماد و اقتدار ملي شايسته اي دارد. ما توانسته ايم هويت ملي را متحول كنيم و به ملتي ذلت ناپذير كه در برابر ابرقدرت ها سر تسليم فرود نمي آوريم، تبديل شويم. دركنار اين تحول بايد نظام هاي مختلف خود را اسلامي كنيم. نظام هايي چون تعليم و تربيت، آموزش، اخلاق و. . . ولي متاسفانه كاري در شأن انقلاب صورت نگرفته است. در حقيقت سرعت و شتاب لازم را نداشته ايم.»

وي ادامه مي دهد: «البته حركت هاي خوبي شروع شده است. الان اجراي چند برنامه اساسي در دستور كارهاي فرهنگي قرار دارد. اصل توليد، علم و نهضت نرم افزاري، ساماندهي، سازماندهي و هماهنگي دستگاهها و نهادهاي فرهنگي به گونه اي كه موازي كاري نداشته باشند، مهندسي فرهنگي به اين مفهوم كه نظم و انسجام در مجموعه فرهنگي ايجاد شود، يعني آينده نگري فرهنگي ازطريق رصد فرهنگي داشته باشيم.»

علي اكبري تاكيد مي كند موفقيت اين برنامه ها در كوتاه مدت نسبي خواهدبود، ولي همين كه اين هوشياري براي تحول ايجادشده، خودش نوعي موفقيت است.

مسئولان پاسخ دهند

سؤال اصلي در ارتباط با كتب علوم انساني و مباحثي چون روانشناسي، جامعه شناسي، علم مديريت، حقوق، دروس تربيتي اين است كه چه مقدار از مباحث مطرح شده با آن مباني كه به آن اعتقاد داريم سازگاري دارند؟ حتي چه قدر با فرهنگ بومي ما سازگار است؟ بسياري از مباحث جامعه شناسي و روانشناسي مربوط به جوامع غربي است و با مسائل مطرح در جامعه ايراني سنخيتي ندارد. دراين سؤال حتي اگر فاكتور رويكرد اسلامي را كنار بگذاريم بايد مطرح شود كه براي بومي كردن محتواي علوم چه كرده ايم؟ اين مباحث چون سرفصل است، پس تدريس مي شوند. حتي بسياري از استادان متخصص هم به اين نقص بزرگ واقفند و همواره اين ضعف را عنوان كرده اند.

چند درصد از پژوهش هاي دانشگاهي ما با آن چه در جامعه مي گذرد سنخيت دارد و نهايتا براي همگان كاربرد خواهد داشت؟

هدف از اسلامي كردن دروس چيزي فراتر از ايجاد ظاهر اسلامي در كلاس درس است. ما انتظار داريم محتواي كتاب به گونه اي باشد كه ذهن دانشجو مهندسي فرهنگي شود و فكر اسلامي به جاي همه افكار وارداتي بنشيند.

چندين سال قبل براي دروس دانشگاهي سرفصل هايي انتخاب شده و دست نخورده باقي مانده است. آيا نبايد در جريان علم كه يك جريان پوينده است هرساله سرفصل هاي جديد، دقيق تر و به روزتري مدنظر قرار گيرد!