سازمان پيمان آتلانتيك شمالي(ناتو)، اتحادي متشكل از 26 كشور از امريكاي شمالي و اروپا است كه با امضاي پيمان آتلانتيك شمالي در 4 آوريل 1949 بين 10 كشور اروپايي، كانادا و ايالات متحده امريكا در واشنگتن، تاسيس شد و مقر آن شهر بروكسل، پايتخت بلژيك شد.

در دنياي پس از جنگ جهاني دوم، كاپيتاليسم و كمونيسم دو ايدئولوژي مسلط بر صحنه روابط بين الملل بودند. اين دو ايدئولوژي در قالب دو ابرقدرت ايالات متحده و اتحاد شوروي، كه تنها كشورهايي بودند كه پس از فروكش كردن آتش جنگ، ناي ادامه حيات داشتند، به رقابت با هم پرداختند.

صحنه اصلي اين رقابت نيز قاره اروپا واقع شد و با تقسيم آلمان به دو كشور آلمان شرقي و غربي، تقسيم اروپا به دو اردوگاه شرق و غرب، شكل عملي به خود گرفت. اروپاي ويران شده به هيچ وجه توان رويارويي و ايجاد سد نفوذ در مقابل سياست هاي توسعه طلبانه شوروي را نداشت.

در واقع، ايالات متحده امريكا و متحدان غربي آن سازمان ناتو را به وجود آوردند تا در مقابل اتحاد شوروي و گسترش كمونيسم به اروپاي غربي مانعي ايجاد نمايند. از پايان جنگ جهاني دوم تا تشكيل ناتو - حدود 4 سال - اتفاقاتي رخ داد كه كشورهاي غربي را به سمت تشكيل اتحادي از جنس اتحاد ناتو سوق داد:

اظهارات استالين:

استالين بارها از ناسازگاري كمونيسم و كاپيتاليسم سخن گفت. وي با تاكيد دوباره بر يك تعريف ماركسيستي در مورد «دو اردوگاه» كه در پايان جنگ جهاني دوم شكل گرفته بود، موجبات نگراني و تشويش رهبران كشورهاي غربي را فراهم كرد؛ استالين اردوگاه اول تحت رهبري امريكا را اردوگاه كاپيتاليست يا امپرياليست و اردوگاه دوم به رهبري شوروي را اردوگاه سوسياليست ناميد.

بحران يونان (1946):

در انتخابات 1946 يونان، سلطنت طلبان با حمايت انگلستان به پيروزي رسيدند. نيروهاي چپ كه در كنار مردم عليه اشغالگران مقاومت كرده بودند، واكنش هاي شديدي نشان دادند كه منجر به جنگ داخلي شد و انگلستان به حمايت از سلطنت طلبان و آلباني، بلغارستان و يوگسلاوي نيز به حمايت از نيروهاي چپ پرداختند.

بحران تركيه (1946): شوروي فشارهايي بر دولت تركيه وارد كرده و ادعا هايي در خصوص تنگه هاي بسفر و داردانل اعلام نمود. در اين بحران، دولت هاي غربي به حمايت از تركيه پرداختند.

تشكيل كمينفرم (1947):

شوروي در اكتبر 1947 كمينفرم يا دفتر اطلاعات احزاب كمونيست را به منظور هماهنگ كردن فعاليت احزاب كمونيست كشورهاي اروپا بويژه ايتاليا، فرانسه، روماني، چكسلواكي و شوروي تشكيل داد.

تقسيم آلمان:

در ژوئن 1948 استالين دسترسي متفقين به برلن غربي از طريق خطوط زميني را به مدت 323 روز قطع كرد ولي ترومن، رئيس جمهور ايالات متحده، با برقراري پل هوايي اين مشكل را حل كرد. در سال بعد در 7 مه 1949 دول غربي تشكيل «دولت آلمان فدرال» را در نواحي تحت اشغال خود اعلام كردند. شوروي نيز چند ماه بعد در 7 اكتبر همان سال تاسيس «جمهوري دموكراتيك آلمان» را اعلام نمود. بنابراين تقسيم عملي اروپا شكل واقعي به خود گرفت.

بحران چكسلواكي (1948):

در فوريه 1948 كمونيست هاي چكسلواكي، دولت را به دست گرفتند و به سرعت كابينه اي كمونيستي تشكيل دادند. تنها وزير طرفدار «طرح مارشال» در اين كابينه، مازاريك، به طرز مشكوكي جان سپرد.

مقاله «فارين افرز»:

در ژوئيه 1947 در مجله فارين افرز مقاله اي به چاپ رسيد كه نام نويسنده آن «آقاي X» معرفي شده بود. بعدها مشخص شد نويسنده آن «جورج كنان» نظريه پرداز معروف امريكايي بوده كه در آن زمان رايزن سفارت امريكا در مسكو بود. وي راهبردي جديد براي مقابله با سياست هاي توسعه طلبانه شوروي به دولت امريكا پيشنهاد كرد كه بعدها «سياست سد نفوذ» نام گرفت.

دكترين ترومن (1947):

با وضع بد اقتصادي كشورهاي اروپا در سال 47-1946، هري ترومن، رئيس جمهور ايالات متحده، در سال 1947 طي پيامي به كنگره اعلام كرد، «سياست هاي ايالات متحده بايد اين باشد كه از ملل آزادي كه در برابر سلطه طلبي هاي اقليت هاي مسلح (كمونيست هاي داخلي) و فشارهاي خارجي (شوروي) مقاومت مي كنند، حمايت نمايد.» وي خواستار اختصاص 400 ميليون دلار كمك به تركيه و يونان شد.

طرح مارشال (1947):

شكل گيري ناتو با طرح اقتصادي مارشال براي احياي اقتصاد اروپا همزمان بود. ايالات متحده تصميم گرفت در قالب اين طرح، به ياري كشورهاي اروپايي كه تازه از آوار جنگ جهاني دوم سر برآورده بودند، بپردازد. مارشال، وزير امور خارجه وقت ايالات متحده، در ژوئن 1947 در سخنراني خود در دانشگاه هاروارد اعلام كرد: «كمونيسم را بايد با ارتش اقتصادي سركوب كرد و نه با خشونت.» سپس با ارائه پيشنهادي خواستار كمك هاي اقتصادي وسيعي به كشورهاي اروپايي شد. كنگره در سال 1948 اين طرح را تحت عنوان «برنامه احياي اروپا» تصويب كرد. طرح مارشال بين سال هاي 1947 و 1952 اجرا شد.

قطعنامه واندنبرگ-كنالي:

در سال 1948، دو تن از سناتورهاي امريكايي طرحي را در سنا تصويب نمودند كه نشان دهنده پاياني بر دكترين مونروئه (عدم دخالت ايالات متحده در خارج از قاره امريكا) بود.

پيمان دانكرك (1947):

انگلستان و فرانسه به خاطر ترس هميشگي كه از آلمان داشتند، در مارس 1947 پيماني را در شهر دانكرك فرانسه امضا كردند كه هدف آن تحديد و اعمال كنترل بيشتر بر آلمان بود. بر اساس اين پيمان، دو كشور بر اقدام مشترك عليه هر نوع تجاوز جديد از سوي آلمان متعهد مي شدند.

پيمان بروكسل(1948):

در مارس 1948 نمايندگان كشورهاي انگليس، فرانسه، بلژيك، هلند و لوگزامبورگ با هدف انعقاد معاهده اي در زميه كمك متقابل در شهر بروكسل گرد هم آمدند كه به امضاي پيمان بروكسل منجر شد. در اين پيمان كشورها براي «ايجاد سيستم دفاعي مشترك» و «گسترش روابط اقتصادي و فرهنگي» متعهد شده بودند.

در 6 ژوئيه 1948 مذاكراتي بين وزير خارجه ايالات متحده و سفراي كانادا و كشورهاي عضو پيمان بروكسل در واشنگتن برگزار شد كه به امضاي پيمان آتلانتيك شمالي در آوريل 1949، بين وزراي خارجه اين كشورها به علاوه كشورهاي ايتاليا، دانمارك، ايسلند، نروژ و پرتغال منجر شد.

هري ترومن، رئيس جمهور وقت ايالات متحده، در رابطه با طرح مارشال و اتحاد ناتو اينگونه اظهار نظر مي كند: «طرح مارشال و ناتو دو روي يك سكه اند.» بسياري اين دو برنامه ايالات متحده امريكا در قبال كشورهاي اروپايي را ابزار سلطه اين ابرقدرت بر اروپا دانسته اند؛ سلطه بر اقتصاد اين كشورها از طريق طرح اقتصادي مارشال و سلطه نظامي و امنيتي بر آن ها از طريق سازمان ناتو.

پيمان آتلانتيك شمالي كه بر اساس آن سازمان ناتو تاسيس شد، در مقدمه خود تاكيد دارد: «دولت هاي امضا كننده اين پيمان، قصد دارند از آزادي كه ميراث مشترك مردم آن ها به شمار مي رود و بر اساس اصول دموكراسي، آزادي فردي و حكومت قانون ايجاد شده است، حفاظت كرده و ثبات و آرامش را در منطقه آتلانتيك شمالي برقرار سازند. آن ها همچنين مصمم هستند، تلاش هاي خود را در راستاي دفاع دسته جمعي و حفاظت از صلح و امنيت متحد نمايند.»

بر اساس اين پيمان - ماده 5 -- كشورهاي عضو ناتو موافقت كرده اند كه حمله عليه يكي از اعضا را حمله عليه تمامي اعضا در نظر گرفته و به كمك كشور يا كشورهايي كه مورد هجوم قرار گرفته اند، بشتابند.

اعضا و روند عضويت

اولين كشورهاي امضا كننده پيمان آتلانتيك شمالي، كه اعضاي موسس سازمان ناتو نيز به شمار مي روند، كشورهاي كانادا و ايالات متحده از منطقه امريكاي شمالي و كشورهاي انگليس، پرتغال، نروژ، ايتاليا، ايسلند، فرانسه، دانمارك و كشورهاي بنه لوكس(بلژيك، هلند و لوكزامبورگ) از قاره اروپا مي باشند. پس از آن در سال 1952 اتحاد ناتو براي اولين بار گسترش يافت و كشورهاي تركيه و يونان را نيز در خود جاي داد. سپس با عضويت آلمان غربي در 1955 و اسپانيا در سال 1982 شمار اعضاي ناتو، به عدد 16 رسيد.

پس از فروپاشي شوروي و انحلال پيمان ورشو در سال 1991 كه نويد بخش پايان جنگ سرد بود، ناتو پيشنهاد خود مبني بر به عضويت پذيرفتن كشورهاي سابق بلوك كمونيست را مطرح كرد. بنابراين در سال 1997 در نشست مادريد، سه كشور جمهوري چك، مجارستان و لهستان جهت عضويت در ناتو دعوت شدند و در سال 1999 به عضويت اين سازمان در آمدند.

طبق ماده 10 پيمان آتلانتيك شمالي، درهاي ناتو براي كشورهاي اروپايي كه خواهان عضويت در اين سازمان بوده و آمادگي پذيرفتن تعهدات و الزامات ناشي از عضويت را دارند، باز خواهد بود. سياست «درهاي باز» ناتو كه با ورود جمهوري چك، مجارستان و لهستان عملي شده بود، در سال هاي بعد نيز ادامه يافت.

در نشست سران در سال 2002 كه در پراگ برگزار شد، آخرين موج گسترش ناتو شكل گرفت و 7 كشور از حوزه بالتيك و اروپاي شرقي -- كشورهاي استوني، لتوني، اسلووني، بلغارستان، روماني، اسلواكي -- براي آغاز مذاكرات مربوط به عضويت دعوت شدند.

اين كشورها به منظور پيوستن به اين اتحاد، تعهداتي در جهت انجام اصلاحات در ساختار نيروهاي نظامي متقبل شدند و ملزم شدند با توجه به استانداردهاي تشكيلات نظامي در كشورهاي غربي چه در زمينه هاي مرتبط با دكترين نظامي و چه در رابطه با آموزش و تجهيزات، تغييراتي اعمال نمايند. همچنين اين اعضاي جديد متعهد شدند منازعات سرزميني خود را حل كرده و به اصلاحات سياسي و مدني در سطح جامعه خود بپردازند.

در نشست سال 2004 استانبول، در نهايت اين 7 كشور نيز به عضويت ناتو درآمدند و تعداد اعضاي ناتو به 26 عضو رسيد. تمامي اين كشورها اصلاحات انجام شده را در قالب «برنامه كاري عضويت»(MAP) پيگيري كرده بودند.

در حال حاضر نيز كشورهاي آلباني، كرواسي و مقدونيه خواهان عضويت در ناتو هستند. آلباني و مقدونيه نيز همانند هفت كشور قبلي در برنامه MAP شركت كرده اند. اين دو كشور از سال 1999 - از زمان تصويب اين برنامه توسط نشست سران ناتو در واشنگتن - در برنامه كاري عضويت شركت داشته اند. كرواسي نيز از سال 2002 به اين برنامه پيوسته است.

در همين راستا گرجستان و اوكراين نيز خواهان عضويت هستند. مسئله اي كه باعث بروز اختلافات شديدي بين ناتو - خصوصا ايالات متحده امريكا - و روسيه شده است.

«برنامه كاري عضويت»(MAP)، به منظور كمك به كشورهايي تهيه شده است كه خواستار عضويت در ناتو هستند. اين برنامه كشورها را در حركت به سمت استانداردهاي مورد نظر ناتو حمايت و همراهي مي كند. عضويت در برنامه «مشاركت براي صلح»(PfP) يكي از ملزومات عضويت در برنامه MAP مي باشد. برنامه PfP به كشورها كمك مي كند تا ساختار نيروهاي نظامي خود را هرچه بيشتر به ساختار نيروهاي نظامي اعضاي ناتو نزديك تر كنند تا براي عضويت در ناتو آمادگي بيشتري كسب نمايند.

برنامه كاري عضويت رهنمودهايي عملي به كشورها ارائه مي دهد و براي آن ها اهدافي را مشخص مي نمايد. در مقابل كشورها نيز بايستي در زمينه هاي اقتصادي و سياسي به خواسته هاي اين برنامه جامه عمل بپوشانند. به علاوه، اين برنامه موارد ديگري مانند حل و فصل مناقشات بين المللي، قومي يا سرزميني را از اين كشورها مي خواهد. در واقع شركت در اين برنامه به معناي تضميني براي عضويت كشورها نمي باشد، اما شرط لازم براي طي پروسه عضويت است.

كشورها با شركت در برنامه كاري عضويت توانايي و شايستگي خود را براي عضويت در ناتو به اثبات مي رسانند. سپس در مسير عضويت، اين كشورها بايد توسط ناتو، به صورت رسمي، براي آغاز مذاكرات مربوط به عضويت دعوت شوند. پس از اينكه اين دعوت صورت گرفت، مراحل بعدي مرحله به مرحله اجرا مي شود:

مذاكرات مربوط به الحاق با تيم مذاكره كننده ناتو برگزار خواهد شد؛ پروتكل هاي الحاق توسط اعضاي ناتو امضا و تصويب مي شوند؛ دبير كل ناتو از كشورهاي جديد دعوت مي كند تا به سازمان ناتو بپيوندند؛ اين كشورها بر اساس روند موجود در قوانين داخلي خود به عضويت ناتو در مي آيند؛ روند عضويت آن ها پس از تسليم اسناد الحاق به وزارت امور خارجه ايالات متحده - مرجع نگهدارنده پيمان - تكميل خواهد شد.

نهادهاي اصلي تصميم ساز در ناتو

تصميم گيري در تمامي سطوح ناتو به «اتفاق آراء» انجام مي شود. نهادهاي اصلي شركت كننده در تصميم گيري ها و مشخص كننده خطي مشي اتحاد ناتو شوراي آتلانتيك شمالي، كميته برنامه ريزي دفاعي و گروه برنامه ريزي هسته اي مي باشند.

تصميمات گرفته شده توسط هر يك از اين اركان، بدون توجه به سطح مقاماتي كه اتخاذ كننده اين تصميمات بوده اند، وضعيتي مساوي با يكديگر دارند. پس از اين اركان كميته هاي تخصصي قرار دارند كه آن ها نيز به نوبه خود از نمايندگان كشورهاي عضو تشكيل مي شوند. بنابراين تمامي اعضا در تمامي كميته ها و در تمامي سطوح نمايندگاني دارند.

شوراي آتلانتيك شمالي

شوراي آتلانتيك شمالي(NAC) مهمترين نهاد تصميم گيري در ناتو بوده و داراي بالاترين اقتدار سياسي در اين سازمان مي باشد. اين شورا داراي نمايندگاني از تمامي كشورهاي عضو مي باشد كه حداقل هفته اي يك بار تشكيل جلسه مي دهند. شوراي آتلانتيك همچنين ممكن است در سطوح بالاتري مانند وزراي امور خارجه، وزراي دفاع و سران كشورهاي عضو تشكيل جلسه دهد اما به هر حال تصميم هاي اتخاذ شده در تمامي سطوح، به يك ميزان قدرت و اعتبار دارند. اين شورا در انظار عموم نقش بسيار مهمي دارد چرا كه با انتشار بيانيه و اعلاميه سياست ها و تصميمات اصلي ناتو را اعلام مي نمايد.

شوراي آتلانتيك شمالي تنها ركن ناتو است كه جايگاه خود را مستقيما از پيمان آتلانتيك شمالي به دست آورده است. طبق ماده 9 اين پيمان، «كشورهاي عضو، شورايي به منظور اجراي مفاد اين پيمان متشكل از نمايندگان خود تشكيل مي دهند.» همچنين بر همين اساس، مسئوليت تشكيل اركان فرعي بر عهده اين شورا گذاشته شده است.

هر زمان كه شوراي آتلانتيك شمالي در سطح نمايندگان دائمي كشورها تشكيل جلسه مي دهد - حداقل هفته اي يك بار -- «شوراي دائمي» خوانده مي شود. شورا حداقل دو بار در سال در سطح وزراي امور خارجه به صورت رسمي يا غير رسمي تشكيل جلسه مي دهد؛ همچنين ممكن است در سطح وزراي دفاع نيز جلساتي داشته باشد. جلسه شورا در سطح سران كشورها بدون فواصل معين و تنها زماني برگزار مي شود كه مسائل مهمي در راستاي سياست امنيتي اتحاد مدنظر باشد.

كميته برنامه‌ريزي دفاعي

كميته برنامه ريزي دفاعي(DPC) در حالت عادي از نمايندگان كشورهاي عضو ناتو تشكيل مي شود، اما حداقل دو بار در سال در سطح وزراي دفاع تشكيل جلسه مي دهد و در رابطه با مهمترين مسائل دفاعي و مسائل مربوط به دفاع دسته جمعي به بحث مي پردازد. در اين كميته تمامي اعضا به استثناي فرانسه داراي نماينده هستند. كميته برنامه ريزي دفاعي ناتو در حيطه كاري خود، اهميتي هم سطح با شوراي آتلانتيك شمالي دارد. اين كميته نيز به نوبه خود داراي كميته هاي فرعي تخصصي مي باشد.

گروه برنامه‌ريزي هسته‌اي

وزراي دفاع كشورهاي عضو ناتو همچنين در گروه برنامه ريزي دفاعي(NPG) شركت مي كنند و در رابطه با سياست هاي هسته اي اين سازمان به بحث پرداخته و تصميم گيري مي نمايند. مسائل قابل طرح در اين گروه را مسائل مختلفي مانند حفاظت، امنيت و توانايي سلاح هاي هسته اي، ارتباطات و سيستم هاي اطلاعاتي و حتي مسائل گسترده تري مانند كنترل سلاح هاي هسته اي تشكيل مي دهند.