ارتباط پايه و اساس تشكيل تمدن ها و فرهنگ ها است. در زمان هاى دور انسان ها از طريق برقرارى ارتباط با يكديگر به تبادل افكار و انديشه هاى خود اقدام كرده و بدين ترتيب پايه هاى فرهنگ و تمدن جوامع بشرى را ايجاد كردند. در تداوم اين روند انسان ها براى برقرارى ارتباط با يكديگر به راه هاى گوناگونى متوسل شدند و وسايل ارتباطى گوناگون را ابداع كردند. با پيشرفت جوامع و تمدن ها، راه هاى برقرارى ارتباط بين انسان ها و ابزارهاى ارتباطى نيز تحولات بسيارى يافت. اختراع زبان، خط، چاپ، تلگراف، تلفن و وسايل ارتباط جمعى همانند مطبوعات، سينما، راديو و تلويزيون سير تحول راه ها و ابزارهاى برقرارى ارتباط بين انسان ها را نشان مى دهد. راه ها و امكانات برقرارى ارتباط بين انسان ها در هر مرحله نسبت به مرحله ماقبل خود تكامل يافته تر شده است. اما امكانات ارتباطى عصر حاضر قابل قياس با هيچكدام از ابزارهاى ارتباطى گذشته نيست. در اين گفتار نگاهى به ويژگى ها و خصوصيات فناورى هاى ارتباطى نوين مى اندازيم.

• ويژگى هاى امكانات ارتباطى نوين

ابزارهاى نوين ارتباطى تركيبى از چندين تكنولوژى شامل وسايل ارتباط جمعى، انفورماتيك و ارتباطات دور است. اين مثلث فناورى، انسان ها را در ضبط، ذخيره سازى، پردازش، بازيابى، انتقال و دريافت اطلاعات در هر زمان و مكانى يارى مى نمايد. فناورى هاى نوين ارتباطى تكميل كننده امكاناتى است كه وسايل ارتباطى گذشته ارائه كرده اند.اين فناورى ها ويژگى هاى منحصر به فردى دارند كه آنان را از وسايل ارتباطى قديمى متمايز مى سازد. نگاهى مى اندازيم به ويژگى ها و خصوصيات فناورى هاى نوين ارتباطى و اطلاعاتى در عصر حاضر.

تعاملى بودن:

يكى از نقايص ابزارهاى ارتباطى در گذشته، وجود يك رابطه يك سويه و از بالا به پائين بود. به اين معنى كه اطلاعات در يك جريان يك طرفه ، از بالا به پائين و بدون بازگشت به سوى مخاطبان سرازير مى شد. در اين حالت مخاطبان امكان اظهارنظر درخصوص اطلاعات ارائه شده را نداشتند. در اصطلاح حرفه اى رسانه اى، در عصر ابزارهاى سنتى برقرارى ارتباط، امكان «بازخورد» (feed back) در حد بسيار اندك و ناچيز وجود داشت، از قبيل ستون خوانندگان در نشريات. اما امروزه به مدد فناورى هاى نوين، امكان برقرارى همزمان ارتباط بين فرستنده اطلاعات و مخاطب فراهم گشته است. در اين حالت مخاطبان مى توانند بلافاصله پس از دريافت پيام، نظرات خود را به فرستنده پيام منعكس نمايند. تعامل بين فرستنده و مخاطب منجر به فعال شدن مخاطب در جريان ارتباط مى شود. در سيستم هاى ارتباطى نوين، مخاطب از وضعيت انفعالى و كنش پذيرى خارج شده و به طور فعال در فرآيند ارتباط مشاركت مى نمايد.

ناهمزمانى:

امروزه وسايل ارتباطى هميشه و در هر لحظه از شبانه روز در اختيار مخاطبان است. برخلاف ابزارهاى ارتباطى گذشته كه در يك محدوده زمانى خاص امكان برقرارى ارتباط بين فرستنده و گيرنده را فراهم مى ساخت، فناورى هاى نوين ارتباطى با از بين بردن محدوديت هاى زمانى، دسترسى به اطلاعات و پيام ها را هميشگى و دائمى نموده اند. بدين ترتيب اين فناورى ها اختيار و آزادى عمل بيشترى به مخاطبان داده اند تا اينكه در زمان دلخواه و مورد نظر به دريافت اطلاعات مورد نياز اقدام نمايند.ناهمزمانى در فناورى هاى ارتباطى جديد، زمان را در اختيار انسان ها قرار داده است. به عنوان مثال افراد در هر زمان كه بخواهند مى توانند پيام الكترونيكى خود را دريافت نموده و مشاهده نمايند و يا اينكه پيامى را براى سايرين ارسال نمايند. در سيستم هاى جديد ارتباطى ديگر لازم نيست تا افرادى كه در ارتباط با هم هستند، در يك زمان خاص حضور داشته و در جريان ارتباط قرار گيرند. در واقع ناهمزمانى بخشى از انتقال كنترل از منبع گيرنده در سيستم ارتباطى است كه در آن شرايط كنترل زمان در دست هاى گيرنده وجود دارد.

ظرفيت بالاى اطلاع رسانى:

امروزه محدوديت هايى كه در گذشته درخصوص اطلاع رسانى توسط وسايل ارتباطى وجود داشت از قبيل محدوديت جا در نشريات و محدوديت زمان در راديو و تلويزيون از بين رفته است. در حال حاضر فناورى هاى نوين ارتباطى حجم بالايى از اطلاعات را در كمترين فضاى ممكن ذخيره و نگهدارى مى كنند و در هر زمان كه نياز باشد، آن را به مخاطبان ارائه مى كنند. حافظه هاى بسيار بالاى رايانه ها امكان نگهدارى و پردازش اطلاعات را فراهم مى سازند و از طريق «بزرگراه هاى اطلاعاتى» و با استفاده از فناورى هاى نوينى همچون «فيبرنورى» آنها را به مخاطبان انتقال مى دهند. حجم اطلاعات ارائه شده در فناورى هاى نوين ارتباطى تا حدى است كه امروزه شاهد «اضافه بار اطلاعاتى» هستيم. به اين معنا كه ميزان داده ها و اطلاعات به حدى است كه شخص يا سيستم قادر نيست تا از تمامى آنها استفاده كند و يا آن را به جريان بيندازد. يك نمونه از پيشرفت هاى اخير در زمينه انتقال اطلاعات، شامل تكنولوژى افزايش پهناى باند امواج (مانند استفاده از الياف نورى) براى ارسال و دريافت همزمان حجم عظيمى از اطلاعات گوناگون شنيدارى، نوشتارى، داده اى و تصاوير است.

فردى شدن:

در عصر حاضر شاهد تفرق و پراكندگى مخاطبان انبوه هستيم، به طورى كه مخاطبانى كه در گذشته جهت كسب اطلاعات در يك جا جمع مى شدند، امروزه هر كدام به طور جداگانه اقدام مى نمايند. فناورى هاى نوين ارتباطى اطلاعات را براى تك تك مخاطبان ارسال مى نمايند و مخاطبان خود را نه به صورت جمع بلكه به صورت فرد در نظر مى گيرند.

كنترل از سوى مخاطبان: تا دير زمانى، امكان برقرارى و قطع ارتباط صرفاً دراختيار فرستنده پيام بود، به طورى كه هرگاه فرستنده اطلاعات اقدام به برقرارى ارتباط مى نمود مخاطبان قادر به دريافت اطلاعات بودند. اما امروزه به مدد فناورى هاى نوين مخاطبان نيز فارغ از محدوديت هاى زمانى و مكانى به اطلاعات مورد نظر دسترسى دارند.

تكثر و فراوانى:

امروزه ابزارهاى ارتباطى به طرزى گسترده در سطح جامعه پراكنده شده و هر كس مى تواند اقدام به ارسال و دريافت اطلاعات نمايد.

پايگاه هاى اينترنتى و وبلاگ ها نمونه هايى از اين فناورى ها هستند كه در دسترس همگان هستند. در حالى كه در گذشته ابزارهاى ارتباطى و اطلاع رسانى در دست عده اى خاص شامل صاحبان قدرت و نخبگان بود. امروزه همه افراد قادرند به انتشار ديدگاه ها و عقايد خود بپردازند. در واقع تك صدايى در عصر رسانه هاى سنتى به چند صدايى در «عصر اطلاعات» تبديل شده است.

نفوذ:

فناورى هاى نوين ارتباطى باعث شده اند تا افراد جامعه تا حد زيادى حريم خصوصى خود را از دست بدهند. حريم و مرزهاى ملى و خصوصى كشورها معنى خود را از دست داده اند و اطلاعات با درنورديدن مرزهاى جغرافيايى به گوشه و كنار جهان رسوخ كرده و در خصوصى ترين حريم هاى افراد وارد مى شوند.

تحرك:

در گذشته افراد جهت استفاده از ابزارهاى ارتباطى از محدوديت مكانى برخوردار بودند به اين معنى كه در يك مكان مشخص و ثابت مى توانستند از ابزارهاى ارتباطى بهره مند شوند. اما امروزه فناورى هاى نوين ارتباطى اين امكان را فراهم ساخته اند تا افراد از هرجا حتى در حال حركت و رانندگى ارتباط برقرار مى كنند. گوشى هاى موبايل، لپ تاپ ها و رايانه هاى جيبى اطلاعات را در حالت ها و مكان هاى گوناگون در اختيار افراد قرار مى دهند.

تمركز زدايى:

تمركز زدايى يكى از پيامدهاى تكنولوژى اطلاعات است كه بيش از همه مورد اشاره قرار گرفته است. تجلى تمركز زدايى در موارد بسيارى ازجمله انجام كار از راه دور «tele working»، توليد از راه دور «tele producing»، برگزارى كنفرانس از راه دور «tele conferencing»، خريدارى مايحتاج از راه دور «tele shopping»، و انجام امور بانكى از راه دور «tele bancing» قابل مشاهده است.

جهان گرايى:

فناورى هاى جديد ارتباطى برخلاف وسايل ارتباط سنتى بعدى فراگير و جهانشمول دارند. انواع مختلف اين فناورى ها از قبيل شبكه هاى ماهواره اى و اينترنت امروزه ابعادى جهانى يافته اند و تمامى كره زمين را دربرگرفته اند. ديدگاه جهانى فناورى هاى نوين ارتباطى، باعث شده تا اطلاعات به راحتى و با سرعت زياد از مرزهاى به شدت حفاظت شده عبور كند. امروزه فناورى هاى ارتباطى، نظامى غول آسا و بسيار پرقدرت از وسايل ارتباطى گوناگون پديد آورده اند كه تحت كنترل كشور خاصى نيست و نظارت، تصحيح مسير و مداخله در فرآيند سياستگزارى و برنامه ريزى آن كار بسيار دشوارى است.

تبديل پذيرى:

خصوصيت ديگر رسانه هاى ارتباطى جديد، تبديل پذيرى است. امروزه به راحتى مى توان پيام ها را از شكلى به شكل ديگر تبديل كرد. به عنوان مثال مى توان كلام را تبديل به متن يا تبديل به تصوير كرد. با استفاده از اين خصوصيت، پيام در اشكال گوناگون از قبيل متن، صدا، تصوير و فيلم و يا تركيبى از آنها توليد مى شود.

اتصال پذيرى:

از ديگر خصوصيات فناورى هاى نوين اتصال پذيرى آنها است. به اين معنى كه يك فناورى ارتباطى به سادگى قابل اتصال به ساير فناورى هاى ارتباطى است. در اين حالت قابليت هاى فناورى هاى گوناگون به كمك همديگر آمده و كار ذخيره، توليد و توزيع اطلاعات را آسان تر مى سازد. از نمونه هاى اتصال پذيرى مى توان به اتصال دوربين هاى هندى كم به رايانه و تلويزيون و انتقال تصاوير به آنها اشاره كرد.