...شبي است كه آدمي بتواند قدر و منزلت انساني خويش را بشناسد؛ هر وقت و در هر زمان و در هر مكاني كه به اين معرفت دست يافتي كه قدرت و قيمتت خداست و تنها بايد به او تكيه كني؛ آنشب قطعا شب قدر توست.

بسم الله الرحمن الرحيم

انا انزلناه في ليلة القدر....(1)

و ما ادريك ما ليلة القدر......(2)

ليلة القدر خير من الف شهر........(3)

تنزل الملائكة والروح فيها باذن ربهم من كل امر(4)

سلام حي حتي مطلع الفجر..................(5)

بنام خداوند بخشايشگر مهربان

ما اين قرآن عظيم الشآن را در شب قدر نازل كرديم...(1)

و چه تو را به عظمت اين شب قدر آگاه تواند كرد........(2)

شب قدر ( به مقام و مرتبه ) از هزار ماه بهتر و بالاتر است....(3)

در اين شب نازل كرد فرشتگان و روح را باذن خدا از(براي) هر فرمان.(4)

اين شب رحمت ؛ سلامت و تهنيت است تا صبحگاه ( شهود )............(5)

• نام سوره " قدر " مي باشد؛ زيرا در اولين و دومين آيه دو بار بكار رفته و تمام مطالب سوره در مورد شب قدر مي باشد. آنقدر اين موضوع قدر و شب قدر اهميت دارد كه ظاهرا نميتوان نام بامسمي تر ديگري را همرديف قدر آورد.

• سوره مباركه قدر داراي پنج آيه ( قاريان مكه و شام آنرا 6 آيه ميدانند) و 30 كلمه و 114 حرف است. و تعداد نقطه هاي آن 51 ميباشد. 51 = 4+ 14 + 14+ 8+ 11

• متوسط حرف در هر آيه .............. 8/ 22 = 5 تقسيم بر 114

• متوسط حرف در هر كلمه............. 8/3 = 30 تقسيم بر 114

• متوسط كلمه در هر آيه ................ 6 = 5 تقسيم بر 30

• متوسط نقطه در هر آيه................ 2/ 10 = 5 تقسيم بر 51

• متوسط نقطه در هر كلمه.............. 7/1 = 30 تقسيم بر 51

• متوسط نقطه در هر حرف............ 44736842105/0 = 114 تقسيم بر 51

• اولا تعداد حروف سوره به عدد تعداد سوره هاي قرآن است. ثانيا ؛ تعداد كلمات سوره به عدد تعداد جزء هاي قرآن كريم است. بنظر اين بنده ناچيز چنين ارتباطي ميتواند حكايت از ربط معني داري داشته باشد كه تامل برانگيز است!

• در اينكه اين سوره مكي است يا مدني ؛ اختلاف نظر وجود دارد. قول صحيح تر بر مكي بودن آن است و آنهم بطور خالص؛ گرچه خالص است اما مجموع نيست. يعني همزمان در يكجا كل سوره نازل نشده است؛ بلكه بعضي از آيات شريفه آن در فواصل زماني مشخصي نازل شده است.

• اين سوره بترتيب جمع آوري نودوهفتمين (97) سوره قرآن مجيد بوده كه بعد از سوره " علق " و قبل از " بينه " قرار دارد و بترتيب نزول بيست و پنجمين (25) سوره است كه بعد از سوره " عبس " و قبل از سوره " شمس " نازل شده است. از نظر حجم از مفصلات و از گروه " اوساط " و از سوره هاي كوچك قرآن است. در پايان حزب سوم ‍جزء سي ام قرار دارد.

• ويژگي خاص سوره و وجه مميزه آن نسبت به ديگر سوره هاي قرآني را ميتوان در موارد ذيل خلاصه كرد. اول – در خصوص شب قدر است كه با عظمت ترين شبها و در عين حال متبرك ترين و مقدس ترين شبهاي زندگي هر فرد بلكه كل جهان ميباشد و داراي فضائل بي شمار. دوم – اين سوره تاريخ نزول قرآن را مشخص ميكند كه در شب قدر بوده است. و شب قدر هم بنا به سند سوره بقره در آيه 182 در ماه مبارك رمضان هست چون ( شهر رمضان الذي انزل فيه القرآن ) . در سوره دخان هم سندي دال بر مبارك بودن شب نزول قرآن وجود دارد و آن آيه اول سوره دخان است كه ميفرمايد ( انا انزلناه في ليلة مباركه ). لذا تعيين تاريخ دقيق نزول دفعي قرآن را به قلب پاك رسول مشخص مي نمايد. هم از اينجهت عظمت خاصي باين سوره بخشيده است. سوم – غالب سوره هاي قرآن از مطالب مختلف و متفرقي برخوردار است ولي اين سوره اختصاصا از بدو تا ختم در مقام معرفي شب مبارك قدر ميباشد و يك موضوع خاصي را تنها پي ميگيرد.

• اهم ( محورهاي ) مطالب سوره :

همانگونه كه معروض شد اين سوره دو نكته مهم را مطرح و بيان ميكند كه يكي مسئله نزول قرآن در شب قدر و تعيين تاريخ دقيق آن و ديگري معرفي شب قدر و بيان و شرح عظمت و بركات و فضائل آن؛ ولي بطور اجمال :

1- بدليل نزول قرآن در شب قدر ، شب قدر عظمت و فضيلت خاصي يافت.

2- افزوني ثواب و فضيلت عبادت در شب قدر با قيد " خير من الف شهر".

3- نزول فرشتگان و روح بامر خدا در زمين براي تمشيت امور سالانه مردم.

4- شب قدر ؛ شب برنامه ريزي و تقدير سالانه جهان خلقت و خلاصه، شب تعيين سرنوشتها.

5- شب سلام و عافيت و تندرستي و سلامتي.

6- حد نهائي و پايان شب قدر تا طلوع صبح و سپيده دم است ( صبح صادق ).

يك نكته مهم و در عين حال ظريف را از توضيحات صدرالاشاره در مي يابيم كه چرا و چگونه ( القرآن يفسر بعضه بعضه ) آيات قرآن يكديگر را تفسير ميكنند. چنانچه دقت كرده باشيد اگر سيري در قرآن داشته باشيم با استناد به آيات 182 بقره و آيه اول سوره دخان و سوره قدر چگونه آيات باعث شدند تا تفسير همديگر صورت بگيرد. در واقع يك نمونه كامل و عيني و واضح از ادعاي فوق مبني بر تفسير آيات قرآن به هم را ديديم.

• در شان نزولش كه حاكي از مدني بودن آن هم هست آمده كه اين سوره بعد از خوابي بود كه رسول خدا (ص) ديد؛ و آن خواب اين بود كه بني اميه بر منبر او بالا ميروند؛ و سخت اندوهناك شد. خدايتعالي براي تسليت او اين سوره را نازل كرد( و در آن فرمود: شب قدر بهتر از هزار ماه حكومت بني اميه است). [[ ترجمه تفسير الميزان / مرحوم علامه / جلد 20 ص 762 ]]

• انا انزلناه في ليلة القدر

انزال و تنزيل از جهت مفهوم با هم تفاوت دارند، انزال در اعتبار معنائي اش يكپارچگي را ميرساند و تنزيل قاعدتا نزول تدريجي را ميرساند. انزلنا كه بقرآن برميگردد يعني يكپارچه نازل شد در شب قدر.

ما دو نوع نزول داريم؛ نزول تدريجي و نزول دفعي و يكپارچه. چون نفرمود به اينكه انا تنزيل في ليلة القدر ؛ پس خواست بفرمايد كه قرآن يكجا و يك بار دفعة واحده بر قلب پاك پيامبر (ص) تحت شرائطي خاص كه خداوند خواسته نازل شده است. يعني انزال قرآن صورت گرفته است. آيه سوم دخان را ميتوان گواه گرفت كه فرمود : " والكتاب المبين انا انزلناه في ليلة مباركه " كه صراحت دارد به نزول همه كتاب در آن شب.

آيه 106 سوره اسري مويد نزول تدريجي قرآن است كه ميفرمايد: " و قرآنا فرقناه لتقراء علي الناس علي مكث ؛ و نزلناه تنزيلا " و نيز مستند به آيه 32 سوره فرقان كه مويد نزول تدريجي قرآن طي 23 سال نبوت و رسالت پيامبر (ص) ميباشد ميفرمايد: " و قال الذين كفرواو... " آنانكه كافر شدند گفتند؛ چرا قرآن يكباره بر او نازل نشد. بله يكباره نازل نكرديم ، تا قلب تو را ثبات و آرامش بخشيم و بدين منظور آيه آيه اش كرديم. تنها يك آيه در قرآن هست كه شب مباركه را كه قرآن در آن نازل شده معين كرده است و آن آيه 158 سوره بقره است كه ميفرمايد: " شهر رمضان الذي انزل فيه القرآن " پس معلوم ميشود كه شب قدر – شب نزول يكپارچه قرآن – در يكي از شبهاي ماه رمضان است اما اينكه كدام شب از شبهاي رمضان به صراحت در قرآن نيامده و حتي به اشاره هم تاكنون مفسري مطلبي نگفته مگر از طريق روايات كه عمدتا شبهاي احياء يعني 19 و 21 و بويژه 23 ماه مبارك رمضان را اشاره دارند و حتي شب بيست و هفتم آنرا.

قدر بمعناي اندازه گيري و تقدير است. پس شب قدر ، شب اندازه گيري است كه در آنشب حق تعالي مقدرات و حوادث يكسال آتيه جهان هستي بويژه انسانها را از مرگ و زندگي ، رزق و... معين ميفرمايد. اين معنا نيز در آيه 6 سوره مباركه دخان معين شده است كه ؛ در آنشب هر حادثه ايكه بايد واقع شود خصوصياتش مشخص و محدود ميگردد؛ اين امري است تخلف ناپذير؛ امري است از ناحيه ما كه اين مائيم فرستنده رحمتي از ناحيه پروردگارت.

يكي از برداشتهاي مهم از آيه فوق اين نكته هست كه شب قدر تنها به همان شب مخصوص در آن سالي كه گذشته ( في المثل 1422 سال قبل ) و قرآن نازل شده است اختصاص ندارد. بلكه يك امر مستدام و مستمر است و به ترتيب تكرار سال و ماه قمري ، تكرار ميشود. بعلاوه واژه " يفرق " در سوره 6 دخان كه معناي فوقا آمد بدليل فعل مضارع بودنش ؛ استمرار را ميرساند.

تفاسيري از شب قدر و خود مفهوم قدر وجود دارد كه البته جاي اما و اگر بيشتري دارند؛ از جمله: 1-شب قدر در تمام دهر تنها يك شب بود وآن همان شب نزول قرآن بود كه گذشت.

2 – شب قدر تنها تا زمان حيات رسول (ص) استمرار داشت و بعد از فوت آنجناب ازبين رفت.

3- شب قدر در يك شب معين در تمام سال است ، نه صرفا در رمضان ( شايد )

4 – شب قدر شبي است در تمام سال ، در سال بعثت در رمضان بود و در سالهاي بعد در ماههاي ديگر ممكن است باشد.

و نيز در تعبير قدر گفته اند قدر بمعناي منزلت است و اگر شب نزول قرآن شب قدر بوده بخاطر اهتمامي بوده كه بمقام آنشب داشته و يا عنايتي كه به عبادت متعبدين داشته و در آنشب و يا اينكه عده اي گفتند؛ " قدر " بمعني مضيقه و تنگي است و شب قدر از اين جهت قدر ناميده شده كه در آنشب از فرط تعداد ملائك در زمين جا تنگ ميشود.

اينكه گفته شد در شب قدر سرنوشت بشر تقدير شده بصورت احكام؛ نوعي حتميت و جزميت را در تقدير ميرساند. مرحوم علامه طباطبائي در اين باره مطلبي را ذيل تفسير آيه ، بصورت پرسش و پاسخ دارد كه در اينجا بدليل اهميت آن عينا نقل ميكنيم:

"... پس حاصل آيات مورد بحث اين شد كه شب قدر به عينه يكي از شبهاي ماه مبارك رمضان از هر سال است و در هر سال در آنشب همه امور احكام ميشود؛ البته منظورمان احكام از جهت اندازه گيري است. خواهيد گفت پس هيچ امري از آنصورت كه در شب قدر تقدير شده باشد در جاي خودش با هيچ عاملي دگرگون نميشود؛ در پاسخ ميگوئيم : نه ؛ هيچ منافاتي ندارد كه در شب قدر مقدربشود ولي در ظرف تخققش طوري ديگر محقق شود؛ چون كيفيت موجود شدن مقدر امري و دگرگوني در تقدير امري ديگر است؛ همچنانكه هيچ منافاتي ندارد كه حوادث در لوح محفوظ معين شده باشد، ولي مشيت الهيه آنرا تغيير دهد، همچنانكه در قرآن كريم آمده است: " يمحوا الله ما يشاء و يثبت و عنده امالكتاب " خدا هر چه را تغيير ناپذير نزد اوست. ( رعد /39 ) [ ترجمه تفسير الميزان / ج 20 / ص 766-765]

و ما ادراك ما ليلة القدر

با توجه باينكه در جمله يا همان آيه دوم ميتوانست؛ بجاي ليلة القدر بصورت تكراري ؛ ضميرش را بياورد اما تكرار كرد. اين تكرار ، تاكيد بر عظمت و اهتمام به اهميت ليلة القدر را دارد و اين كلمه نه يكبار ، نه دوبار بلكه بطور مكرر در چند بار آورده است، كه تو چه داني ( نميداني ) كه ليلة القدر چيست؟ و چه عظمت و اهميتي دارد؟! بطور طبيعي بايستي منتظر ارائه پاسخ اين پرسش باشيم كه مي فرمايد:

ليلة القدر خير من الف شهر

لذا در توصيف ليلة القدر ميفرمايد و در ابتداء ميفرمايد كه : خيرش و بهتري اش ( و از جهت برتري و رجحان و اهميت و عظمت ) از هزار ماه بيشتر است يعني بيشتر از 83 سال ( حتي ) ميباشد.

تنزل الملائكة والروح فيها باذن ربهم من كل امر

تنزل ؛ يا ميتوان گفت تتنزل و " روح " به حسب ظاهر مستند به آيه 85 سوره اسري " قل الروح من امر ربي " مربوط به عالم امر است. " اذن " بمعني رخصت و اجازه ميباشد و يا اينكه فردي بديگري بگويد: " بگو كه مانعي از اين كار نيست – مانعي وجود ندارد كه اينكار بشود - " . " من " بعضي ها " باء " و بعضي ديگر بمعني خودش گرفته اند يعني در ابتداء غايت ولي سببيت را ميرساند و خلاصه معني آيه : " نازل ميشوند ملائكه و روح در آن شب ( قدر ) با رخصت پروردگارشان براي هر امر الهي ".

بنا بر قول مرحوم علامه در ذيل تفسير آيه فوق بعضي ها هم باء را تعليل به غايت گرفته اند و لذا معنايش اينستكه " ملائكه و روح در آن شب باذن پروردگارشان نازل ميشوند، براي خاطر اينكه هر امري را تدبير كنند".

سلام هي حتي مطلع الفجر

سلام كه سلامتي را ميرساند . در آنشب باب رحمت واسعه الهي كاملا باز و پاي شياطين در غل و زنجير هست و كيد آنها موثر واقع نميشود. آنهمه عظمت بايد فرآورده هاي اين چنيني هم داشته باشد.

روايتي از پيامبر (ص) در پاسخ ابوذر هست كه فرمود(نقل بمضمون) : شب قدر تا قيامت ادامه دارد. در رواياتي از ائمه (ع) شبهاي بيست و يكم ؛ بيست و سوم و نيز نوزدهم ماه رمضان را نزديك به شب قدر دانسته اند.

روايتي در كافي به سند خود ( مرحوم كليني ) از زراره وجود دارد كه امام صادق(ع) فرمود : تقدير در نوزدهم و ابرام در شب بيست و يكم و امضاء در شب بيست و سوم است.

اهل سنت غالبا شب بيست و هفتم را قدر ميدانند. علت اينكه عليرغم تواتر احاديث در سه شب پيش گفته بعضي از سنيان اصرار بر شب بيست و هفتم دارند، انشاءالله تنها ربط به تحقيق علمي و وسوسه تحقيقي آنها داشته باشد نه موضوعي ديگر كه در آن سه شب اتفاقات ديگري هم افتاده است .

ميتوان از ديدگاه عرفاني شب قدر را اينگونه معني كرد كه شبي است كه آدمي بتواند قدر و منزلت انساني خويش را بشناسد؛ هر وقت و در هر زمان و در هر مكاني كه به اين معرفت دست يافتي كه قدرت و قيمتت خداست و تنها بايد به او تكيه كني؛ آنشب قطعا شب قدر توست. حداقلش ميتوان با اين مفهوم قدر را در ظاهر بدو گونه تعبير كه در باطن يكي اند و آن شب قدر هر كسي شبي است كه به قدر و منزلت خويش برسد و خويشتن را بخداي خويش بفروشد و شب قدر ديگر هم شبي است كه در ماه رمضان است و باقي مختصات آن. شبي هم كه قرآن نازل شد براي بشر يعني همان شبي كه انسان بهره مند از هدايت الهي شد و در عمق جانش اين معرفت رسوخ و رسوب يافته باشد.

البته در روايات زواياي ديگري را از تشخيص شب قدر مورد بحث قرار داده اند كه بدليل شخصي بودن بعضي از زوايا بويژه زاويه علامتهاي فيزيكي يا دريافت علائم ظاهري فيزيكي از اوضاع و احوال عمومي بويژه وضعيت جوي و شب و روز و هوا و گرما و سرما و... ( كه دريافت اين علائم فيزيكي ) از طريق حس برتر يا حس فعلا ناشناخته يا ضمير ناخودآگاه به تعبير روانشناسان و يا بطور الهام به آدمي ميرسد مربوط ميشود كه براي ذكر عمومي آن در اين مقال جايگاهي نمي بينيم. حتي نقل شده است در صبح شب قدر آفتاب بدون شعاع طلوع ميكند و يا هوا در صبح آنشب معتدل است و امثالهم.