سازمان آيسسكو و اهداف آن
مقر دائمي سازمان آيسسكو در رباط، پايتخت كشور مراكش (مغرب)، است. هر يك از اعضاي سازمان كنفرانس اسلامي ميتوانند به عضويت اين سازمان درآيند. در حال حاضر 51 كشور اسلامي در اين سازمان عضويت دارند. سپس به منظور مشخص كردن جايگاه اداري و اجراي آن، هيأت وزيران جمهوري اسلامي ايران "آييننامه تشكيل و اداره كميسيون ملّي آيسسكو در ايران" را تصويب كرد.
اساسنامه سازمان آيسسكو با هدف تحكيم همبستگي، همكاري ميان جوامع اسلامي در قالب اصول سعه صدر و ارزشهاي والاي اسلام پايهريزي گرديد. در اساسنامه اين سازمان دولتهاي عضو با اعتقاد به اسلام به عنوان دين سعه صدر، فرهنگي سازنده، تمدني انساني و شيوهاي براي زندگي؛ با تأكيد بر اينكه اسلام به عنوان دين ارزشهاي معنوي، اخلاقي و فرهنگي و دين تمدنسازي كه در ايجاد تمدن بشري و غناي آن بسيار حائز اهميت است؛ با توجه به اهميتي كه اسلام به دانش و فراگيري علوم قائل است؛ با توجه به آرمانها و آرزوهاي قلبي امت مسلمان در دستيابي به همكاري، اتحاد و پيشرفت در قالب اصول رواداري اسلامي؛ با تعهد به ارتقاي آموزش، علوم و فرهنگ براي حصول تفاهم متقابل، تحكيم دوستي، برادري و گسترش صلح ميان مردم جهان؛ با تمايل به تحكيم گفتوگوي ثمربخش ميان فرهنگها براي دستيابي به همزيستي تمدنها كه ضامن احترام به هويت فرهنگي همه ملل خواهد بود؛ با تصديق اصول برابري، همبستگي و همياري متقابل براي تحكيم همكاري و در نتيجه توسعه آموزش، علوم، فنّاوري فرهنگ و ارتباطات به طرق مقتضي، موافقت خود را نسبت به منشور سازمان اسلامي آموزشي، علمي و فرهنگي (آيسسكو) اعلام كردهاند.[1]
به طور كلي اهداف سازمان آيسسكو عبارتاند از: الفــ تقويت و تحكيم همكاري بين كشورهاي عضو در زمينه آموزش، علوم، فرهنگ و ارتباطات؛ بــ توسعه علوم كاربردي و استفاده از فنّاوريهاي پيشرفته در چارچوب ارزشها و آرمانهاي متعالي و جاودانه اسلامي؛ جــ تحكيم تفاهم ميان ملل مسلمان و كمك به تحقق صلح و امنيت جهاني از راههاي مختلف بهويژه از طريق آموزش، علوم، فرهنگ و ارتباطات؛ دــ ايجاد هماهنگي بين نهادهاي تخصصي سازمان كنفرانس اسلامي در زمينه آموزش، علوم، فرهنگ و ارتباطات، از يك طرف، و كشورهاي عضو سازمان اسلامي (آيسسكو)، از طرف ديگر، براي تحكيم همبستگي اسلامي؛ هـــ مبنا قراردادن فرهنگ اسلامي در برنامههاي درسي كليه سطوح و مقاطع آموزشي؛ وــ تحكيم فرهنگ اصيل اسلامي و صيانت از استقلال تفكر اسلامي در مقابله با كليه اشكال تهاجم فرهنگي و تمامي عوامل تحريف و حفظ ويژگيهاي اصلي تمدن اسلامي؛ زــ پاسداري از هويت اسلامي مسلمانان در كشورهاي غير مسلمان.
همچنين در اساسنامه سازمان آيسسكو اشاره شده است كه براي تحقق اهداف فوقاز روشهاي ذيل استفاده خواهد شد: الفــ فعاليت در زمينه گسترش فرهنگ اسلامي و زبان قرآن كريم در سطح جهان ميان ملل غيرعربزبان از طريق همكاري با سازمانهاي علمي، فرهنگي و آموزشي اتحاديه عرب و ساير سازمانها و نهادهاي اسلامي براي برنامهريزي و حمايت از طرحهاي مناسب؛ بــ حمايت از سازمانهاي فعال در امور آموزشي، علمي، فرهنگي و ارتباطات براي گسترش اهداف سازمان آيسسكو؛ جــ حمايت از دانشگاهها، دانشكدهها و مؤسسات دولتي و خصوصي متخصص در زمينه مطالعات قرآني، زبان عربي و فرهنگ اسلامي و اصلاح برنامههاي آموزشي، كتابهاي درسي و روشهاي تدريس آنها به منظور تحقق تكامل فرهنگي؛ دــ تقويت مراكز و نهادهاي تخصصي براي حمايت از فعاليتهاي علمي و آموزشي افراد، سازمانها، انجمنهاي خيريه يا مراكز اسلامي فعال در ترويج فرهنگ اسلامي و تدريس قرآن كريم و زبان عربي، تشويق و حمايت تلاشهاي كشورهاي عضو به تهيه برنامههاي آموزشي، فني و آموزش عملي و حمايت از اين برنامهها و نيز تشويق محققان و مبتكران مسلمان؛ هـ ــ كمك به دانشگاههاي كشورهاي اسلامي و غيراسلامي و تشويق آنها به ايجاد كرسيها، مؤسسات و گروههاي مطالعات و فرهنگ اسلامي و برقراري همكاري مؤثر ميان آنها؛ وــ ترويج كارهاي تحقيقي و مطالعاتي براي توسعه و ارتقاي آموزش در كشورهاي اسلامي و القاي ويژگي اسلامي به تمامي ابعاد تمدن، هنر و فرهنگ؛ زــ برگزاري كنفرانسها، سمپوزيومها و سمينارها و تشويق به تأسيس نهادهاي آموزشي و علمي با همكاري دولتها، سازمان كنفرانس اسلامي و مجامع و سازمانهاي فعال در زمينههاي آموزش، علوم، فرهنگ و ارتباطات.[2]
تدوين و اجراي استراتژي فرهنگي جهان اسلام
سازمان آيسسكو به منظور ساماندهي امور فرهنگي در سطح جهان اسلام تلاش كرد تا بتواند چارچوب خاصي را تهيه كند كه مورد تأييد همه كشورهاي اسلامي باشد، لذا از طريق تعامل فعال با انديشمندان و متخصصان فرهنگي اسلامي، پيشنويس سند استراتژي فرهنگي جهان اسلام را تهيه و به اولين اجلاس وزراي فرهنگ كشورهاي اسلامي تقديم كرد.
بر همين اساس، فعاليتهاي مشترك كشورهاي اسلامي در زمينه فرهنگي، با تصويب "استراتژي فرهنگي جهان اسلام" از سوي ششمين كنفرانس سران اسلامي، در دسامبر 1991، در داكار (سنگال) آغاز شد كه براساس معيارهاي علمي، سياسي و فرهنگي، فتح تازهاي در عرصه تلاشهاي فرهنگي اسلامي بود. مسئوليت تهيه و پيگيري اين استراتژي بر عهده سازمان آيسسكو بود. در واقع اين سند تحكيمبخش اهداف وحدت اسلامي از جمله وحدت عقيده، ديدگاهها، هدف و سرنوشت بوده و هست.
استراتژي فرهنگي جهان اسلام، كه بر هويت تمدني ــ اسلامي تأكيد دارد، وابستگي و پيوستگي امت اسلامي را با ريشهها، ارزشها و بنيادهاي خود عمق ميبخشد و سياست همبستگي اسلامي را از نظر فلسفي، اعتقادي، رفتاري و نيز از لحاظ روشها، شيوهها و ابزارها تحكيم ميكند.
هدف از اين استراتژي رهايي از سلطه فرهنگي بيگانه و ايستادگي در برابر خطرهايي است كه هويت فرهنگي اسلام را تهديد ميكند.[3]
هماهنگي و همكاري ميان مؤسسات و سازمانهاي اسلامي و جهاني مشترك؛ تأكيد بر همبستگي اسلامي و روح اسلام در رهنمودهاي فرهنگي؛ اجراي پروژههاي بزرگ فرهنگي همچون دايرهالمعارف، برنامههاي ترجمه، تحقيق در آثار كلاسيك، برقراري هماهنگي در مواضع كشورهاي اسلامي در محافل بينالمللي به منظور تضمين دفاع مؤثر از مسائل و منافع امت اسلامي از جمله حمايت از مقدسات و دفاع از حقوق اقليتهاي مسلمان[4] از جمله شيوههاي مهم براي تحقق اين هدف ميباشد كه در سند استراتژي فرهنگي جهان اسلام به آنها اشاره شده است.
در هر حال با عنايت به سند استراتژي فرهنگي جهان اسلام يكي از وظايف مهم آيسسكو فعاليت در زمينه فرهنگ و ارتباطات است كه بر استحكام هويت فرهنگي جهان اسلام براي رويارويي با استانداردهاي فرهنگي تحميلشده توسط فرايند جهانيسازي لجامگسيخته تأكيد دارد.
به طوركلي سازمان آيسسكو در زمينه فرهنگ و ارتباطات چهار هدف اصلي را دنبال ميكند: 1ــ نوسازي فرهنگ اسلامي در تهذيب تمدن بشري؛ 2ــ ترويج اصل تنوع فرهنگي در قالب گفتوگوي تمدنها، فرهنگها و اديان؛ 3ــ اهميتبخشيدن به سهم فرهنگ اسلامي در توسعه پايدار؛ 4ــ تقويت توانايي كشورهاي عضو در زمينه اطلاعات و فنّاوري ارتباطات در جهت توسعه پايدار.[5]
درهرحال سازمان آيسسكو در پرتو اهداف فرهنگي خود تلاش ميكند تا ضمن از بين بردن اطلاعات نادرست در مورد اسلام و مسلمانان در رسانههاي گوناگون خبري در دنياي غرب، هويت فرهنگي اسلامي را تقويت، و مباني مستحكمي براي همزيستي با ديگر فرهنگها و تمدنها تدوين كند.
بيانيه تنوع فرهنگي اسلامي
سازمان آيسسكو با مصوب نمودن "بيانيه تنوع فرهنگي اسلامي" در چهارمين اجلاس وزراي فرهنگ كشورهاي اسلامي در الجزاير (دسامبر 2004)، ضمن به رسميت شناختن همه فرهنگها، بر ضرورت تعامل فعال با ديگر تمدنها تأكيد كرد. در ماده 4 اين بيانيه آمده است كه "فرهنگ اسلامي به عنوان سرمايههاي تاريخي، فرهنگ پيشرفت، خلاقيت، دانش و عمل بوده و همواره به تنوع احترام گذاشته و با آنها مراوده داشته است. تنوع فرهنگها و تمدنهاي مختلف و همزيستي آنها در جهان بزرگ اسلام، عليرغم زبانها، فرهنگها و تمدنهاي مختلف، بهترين گواه تاريخي براي فرهنگ گفتوگو و سعه صدر است كه اسلام همواره در برههها و اعصار مختلف خواستار آن بوده است."
در بيانيه تنوع فرهنگي، به ضرورت تعامل كشورهاي اسلامي و بهطوركلي فرهنگ و تمدن اسلامي با ديگر فرهنگها و تمدنها اشاره گشته و به برداشت صحيح اسلامي از حقوق بشر و فرهنگ عدالت و صلح تأكيد شده است.
"ملل مسلمان بار ديگر همچون هميشه پايبندي خود را به فرهنگ عدالت، صلح و سعه صدر اعلام ميدارند ... . صلح درواقع متضمن احترام به حقوق بشر، عزم و اراده واقعي و جمعي به همزيستي براساس ارزشهاي مشترك انساني و رعايت حقوق بشر براي صيانت از هويت، فرهنگها و تمدنهاي مربوط است كه به نوبه خود به غناي ميراث فرهنگي و تمدني همه افراد بشر خواهد انجاميد."[6]
محورهاي مهم مورد تأكيد آيسسكو در مهندسي فرهنگي جهان اسلام
سازمان آيسسكو با مبنا قرار دادن استراتژي فرهنگي جهان اسلام، استراتژي نحوه اجراي فرهنگ اسلامي در غرب، استراتژي استفاده از توانايي مسلمانان در غرب، استراتژي تقريب مذاهب اسلامي، بيانيه اسلامي تنوع فرهنگي و همچنين با برگزاري كنفرانسها و همايشهاي فرهنگي بينالمللي، تلاش نموده است در جهت تقويت هويت اسلامي ميان كشورهاي اسلامي حركت نمايد. براي تحقق اين هدف مهم، سازمان فوق كليه فعاليتها و برنامههاي فرهنگي خود را حول موضوعات اساسي ذيل تنظيم و اجرا مينمايد:
1ــ هويت فرهنگي اسلامي و تنوع فرهنگي:
تقويت هويت فرهنگي اسلامي در رأس اهداف سازمان آيسسكو قرار دارد، بهطوريكه عمده برنامهها و فعاليتهاي فرهنگي اين سازمان با هدف افزايش آگاهي درباره اهميت هويت فرهنگي است. اين فعاليتها و برنامهها همچنين به تقويت هويت فرهنگي امت اسلام كمك كرده است. جهتگيري جديد اين هدف ايجاد هويت فرهنگي اسلامي از طريق تنوع فرهنگي است. اين مقوله از يكسو پاسخي به توصيههاي بيانيه اسلامي تنوع فرهنگي، مصوب چهارمين اجلاس وزراي فرهنگ كشورهاي اسلامي، و از سوي ديگر بيان واقعيت فرهنگ اسلام ميباشد كه به خودي خود به روي جهانيان باز است. اصول فرهنگ اسلامي از قرآن كريم و سنت پيامبر اكرم(ص) نشأت ميگيرد كه هر دو اين نيز به روي فرهنگهاي دنيا گشوده است. بنابراين، ارتباط و تعامل متقابل با ساير فرهنگها يكي از اصول و اهداف اصلي فرهنگ اسلامي است.
در واقع، ماده 4 بيانيه اسلامي تنوع فرهنگي تاييدي بر سهم تمدن و فرهنگ اسلامي در تقويت تنوع فرهنگي جهاني است. سازمان آيسسكو بر آن است تا بر مسأله فوق از طريق دو ويژگي شاخص فرهنگ اسلامي، يعني ميراث معنوي با يكپارچگي اجزاي ثابت و چندگانگي الگوهاي معنوي و ميراث مادي با بازتاب تعامل خلاق ميان تمدنها و فرهنگها، تأكيد كند.
سازمان آيسسكو در چارچوب اين موضوع، برنامهها و فعاليتهايي را تهيه كرده است كه سهم تمدن اسلامي در تقويت تنوع فرهنگي را به نمايش بگذارد. اين موضوع از طريق بزرگنمايي الگوهاي معنوي آن در سطح شخصيتهاي صاحبنام و نهادهاي فكري اسلامي تحقق مييابد. سازمان همچنين بر حفظ ميراث كتبي و شفاهي تأكيد ميكند و تلاش بيشتري بر موزههاي جهان اسلام و اهميتبخشيدن به جنبههاي زيباشناسي و انساني آثار اسلامي مبذول كرده است و كوشش ميكند از اماكن تاريخي اسلامي پشتيباني نمايد.
در واقع علل توجه سازمان آيسسكو به تقويت هويت اسلامي و تأييد تنوع فرهنگي پاسخ به مشكلات مختلف واز جمله پيامدهاي جهاني شدن، تهاجم گسترده عليه اسلام و فرهنگ اسلامي است. نياز جهان اسلام در اين برهه از تحولات بينالمللي، ارزيابي هويت خود و دفاع از آن و آگاهي از مزاياي اين هويت فرهنگي، احساس غرور از اين فرهنگ و صيانت از آن در مقابل ازهمگسيختگي و ضعف است. سازمان آيسسكو براي تقويت هويت اسلامي و تأييد تنوع فرهنگي، فعاليتهاي خود را در دو حوزه ذيل انجام ميدهد:
الفــ ميراث معنوي اسلامي: سازمان آيسسكو به ميراث معنوي اسلامي، به عنوان مهمترين شاخص فرهنگ اسلامي كه شامل ارزشهاي تمدني امت اسلام و خلاقّيت تاريخي آن در زمينههاي مختلف علوم و دانش است، توجه ويژهاي دارد كه همه اين موارد در ميليونها سند قديمي و كتابهاي باارزش خطي مستند گرديده و در سراسر جهان اسلام پراكنده شده است. اين سازمان همچنين فرهنگ عامه و سنّتي و محصول مراكز و نهادهاي علمي تاريخي را با هم مرتبط ميسازد؛ مراكز و نهادهايي اوج خلاقيت اسلامي و پرورش متفكران بنام مسلمان را شاهد بودهاند كه ميراث فرهنگ اسلامي را بنا نهاده، آن را گسترش داده و امكان بهرهگيري از علوم را براي همه ملل فراهم كردهاند.
در مورد اسناد قديمي و كتابهاي خطي باارزش بايد گفت كه سازمان آيسسكو به شناسايي، طبقهبندي، بررسي و مطالعه آنها توجه بسياري دارد. به علاوه، در قالب محور ميراث مادي نيز برنامه مستقلي به مرمّت و نگهداري اين اسناد و كتابها اختصاص خواهد يافت.
همچنين سازمان آيسسكو با معرفي شخصيتهاي صاحبنام مسلمان، نهادهاي فرهنگي و كمك فكري آنها به تمدن جهان در نظر دارد نقش فرهنگي و تمدني اين نهادها و كمكهاي فكري اين شخصيتها را در پيشرفت تمدن جهاني نشان دهد. اين امر از طريق تهيه كاتالوگ، بانك اطلاعات و فهرست راهنما و انتشار آنها از طريق اينترنت و با برگزاري همايشها، سمينارها و نشستها تحقق مييابد.
سازمان آيسسكو، با عنايت به مندرجات بيانيه اسلامي تنوع فرهنگي در مورد حفظ آداب و رسوم شفاهي و توسعه فرهنگ عامّه در جهان اسلام، كه هر دو از عوامل اصلي هويت و مشروعيت فرهنگي ملل مسلمان به شمار ميآيند، تلاش ميكند از مراكز تخصصي تحقيقاتي براي انجام دادن مطالعات و تحقيقات در زمينه آداب و رسوم شفاهي و فرهنگ عامّه در جهان اسلام بهره گيرد. سازمان همچنين از مراكز يادشده در گردآوري آداب و رسوم شفاهي و مستندسازي آن با استفاده از ابزارهايي جديد و كمكهاي مالي و فني حمايت ميكند.
اين سازمان همچنين دستاندركاران ذيربط كشورهاي عضوي را هدايت خواهد كرد كه پايتخت كشورهايشان به عنوان پايتخت فرهنگي جهان اسلام انتخاب شده است تا در برنامههاي بزرگداشت پايتخت فرهنگي خود، برگزاري جشنوارههاي آداب و رسوم شفاهي و فرهنگ عامّه را بگنجانند.
بازنويسي بعضي از شاهكارهاي ميراث معنوي اسلامي به زبان ساده و چاپ مجدد آنها به صورت نسخههاي رايج در قطعهاي مختلف، و اعطاي جايزه آيسسكو به بهترين ناشر ميراث معنوي اسلامي از ديگر اقدامات اين سازمان براي نوسازي ميراث معنوي اسلامي است.
بــ ميراث مادي اسلامي: سازمان آيسسكو توجه خود به ميراث مادي اسلامي را به صورت مستندسازي، نگهداري و مرمّت آثار تاريخي، آموزش كاركنان متخصص، مديريت موزهها با استفاده از فناورياطلاعات و تلاش براي بازگرداندن آثار سرقتشده فرهنگ اسلامي انجام ميدهد.
از آنجا كه بناهاي تاريخي اسلامي ويژگيهاي معماري و هنري خاصي دارند كه آنها را در جايگاه ويژهاي ميان آثار مشابه سراسر جهان قرار ميدهد، سازمان آيسسكو تلاش ميكند در دستورالعملهاي پي در پي خود توجه ويژهاي به آنها مبذول نمايد.
از ديگر فعاليتهاي سازمان آيسسكو در زمينه ميراث مادي اسلامي، مرمّت كتابهاي خطي است كه در اين زمينه علاوه بر حفظ محتواي علمي و آموزشي اين كتابها تأييد، دستهبندي، مستندسازي و مطالعه آنها، در قالب محور "ميراث فرهنگي و تمدني: اصالت و تجدد"، بر جنبههاي فيزيكي آنها نيز توجه خواهد داشت.
علاوه بر اين، سازمان آيسسكو در جهت حمايت از موزهها و اشياي عتيقه به عنوان بخشي از ميراث مادي اسلامي تأكيد ويژهاي بر معرفي فناوريهاي جديد مديريت موزهها در كشورهاي عضو انجام ميدهد و طي اين فعاليتها نرمافزارهاي تهيهشده از سوي سازمان در اختيار موزهها قرار ميگيرد و كاركنان موزهها نيز براي استفاده از اين نرمافزارها به منظور مستندسازي،ثبت فهرست اشيا، عكاسي و حفظ محتواي تاريخي اين موزهها تحت آموزش قرار ميگيرند.
اين سازمان در خصوص حفظ اموال فرهنگي اسلامي از گزند غارت، تخريب و جعل، به تلاش خود براي بازگرداندن اموال فرهنگي مسروقه كشورهاي عضو ادامه خواهد داد. اين امر از طريق مبارزات مداوم، آگاهيبخشي درباره اين اموال فرهنگي در معرض خطر يا تخريب با استفاده از نرمافزارهاي جديد، اينترنت، بانكهاي اطلاعاتي و مستندسازي بصري آثار تاريخي در موقعيتهاي جديد و اصلي آنها تحقق مييابد.
سازمان آيسسكو همچنين براي صيانت اماكن تاريخي اسلامي در نظر دارد طرح جديدي براي تهيه فهرست ميراث اسلامي به منظور ثبت همه محلهاي تاريخي اسلامي و حفظ و نگهداري آنها تدوين كند. اين طرح به پنجمين اجلاس وزراي فرهنگ كشورهاي اسلامي كه در سال 2007 برگزار ميشود تقديم خواهد شد.
2ــ تنوع فرهنگي و گفتوگوي تمدنها:
همان گونه كه در راهبرد فرهنگي جهان اسلام و برنامه عمل ميان مدت (2001ــ2009) سازمان آيسسكو تأكيد شده است، امروزه هيچ فرهنگي نميتواند در انزوا به سر برد. در حقيقت، تنوع فرهنگي و تعامل بين فرهنگها و ملتها واقعيتي مسلم است. بر همين اساس سازمان آيسسكو در برنامههاي عمل 2001ــ2003 و 2004ــ2006 و 2007ــ2009 به ارتقاي گفتوگوي ميان فرهنگها توجه ويژهاي نموده است. از ديدگاه اين سازمان، گفتوگو بايد بر پايهاي استوار، احكام دقيق، احترام متقابل، برابري، عدالت و اجتناب از تعصبات و نفرت بنا گذارده شود. بر اين اساس، سازمان در چارچوب برنامههاي عمل و همكاري با سازمانهاي اسلامي، بينالمللي و عرب اقداماتي را انجام داده است كه اين اقدامات عبارتاند از برگزاري نشستها، سمپوزيومها و كنفرانسهاي بينالمللي، انجام دادن مطالعات ويژه مربوط به گفتوگوهاي بين اسلامي، تقويت جايگاه مسلمانان در ساختن فرهنگ جهاني و انتشار نوشتههاي ارزشمند در اين خصوص.
اساساً سازماندهي گفتوگوي بين كشورهاي اسلامي، همبستگي اسلامي در حوزههاي فرهنگ را تقويت خواهد كرد. اين مهم از طريق اجراي "راهكار تقريب مذاهب اسلامي" و سازوكارهاي اجرايي آن و همچنين راهكار همبستگي فرهنگي اسلامي ممكن است.
همچنين اين سازمان از جوامع و اقليتهاي مسلمان خارج از كشورهاي اسلامي حمايت ميكند. هدف از اين فعاليت حمايت از موضوعات مربوط به مسلمانان و بهرهبرداري از مهاجران انديشمند اسلامي براي كاهش فاصله تمدن، فرهنگ و علم بين مسلمانان و ساير ملّتهاست.
الفــ تقويت تنوع فرهنگي در جهان اسلام: در كليه برنامههاي فرهنگي سازمان آيسسكو، مباحث مربوط به تنوع فرهنگي درون جهان اسلام مورد توجه قرار ميگيرد. هدف از اين كار به تصوير كشيدن تنوع فرهنگها و چشماندازهاي طبيعي جهان اسلام است. بدون ترديد تنوع حقيقتي آشكار است، اما رسميت آن هنوز در سراسر دنيا به صورت اهداف و ابزار اجرايي در سطوح مورد نياز عملي نشده است.
بنابراين ضرورت تأكيد بر تنگناهاي تمدني و فرهنگي فرا روي كشورهاي عضو نيازمند ايجاد يك فرهنگ اسلامي است كه در اصول و اهداف متعالي يكسان است، اما داراي شعب فرهنگي متنوعي است كه همگي از يك فرهنگ اسلامي واحد نشأت ميگيرند. در حقيقت،پذيرش اصل "بده ــ بستان" در سطوح دروني و بيروني بدون نفي ارزشها و ويژگيهاي بارزي كه ساختار فرهنگ اسلامي را تشكيل ميدهند، ضرورت دارد. بدون ترديد تمدن اسلامي داراي وحدت است، اما به لحاظ فقه و حقوق، نوسازي و احترام به آرا و عقايد ديگران متنوع ميباشد.
به منظور دستيابي به اين اهداف، برنامهها و فعاليتهاي فرهنگي، سازمان آيسسكو بر تداوم تلاشها براي اجراي راهكار فرهنگي جهان اسلام و تقريب مذاهب اسلامي و ساز و كارهاي اجرايي آن، همچنين بيانيه اسلامي تنوع فرهنگي تأكيد خواهد نمود.
براي دستيابي به اين اهداف، ايجاد فرهنگي باز كه نسبت به وحدت ريشهها و اهداف خود اطمينان دارد و به روي خود و ديگران باز است ضرورت دارد. اين برنامهها و فعاليتها همچنين به دنبال اجراي راهكار همبستگي فرهنگي اسلامي هستند كه در چارچوب برنامه عمل قبلي براي حمايت از تمامي اشكال همبستگي و مشاركت بين ملتها و مؤسسات اسلامي جهان از طريق گفتوگو و همبستگي فرهنگي ميان مسلمانان ايجاد شده است.
هدف از اين همبستگي حصول اطمينان از كمك اغنياء به فقرا، كمك ارادههاي قوي به ارادههاي ضعيف و افراد توانمند به ناتوانهاست، بدين ترتيب ارزشهاي امت اسلامي تحقق خواهد يافت؛ امتي كه اعضاي آن همانند آجرهاي يك بناي باشكوه از يكديگر حمايت ميكنند. نقش تنوع فرهنگي از طريق اجراي توصيههاي بيانيه اسلامي تنوع فرهنگي تقويت ميشود.
برنامه وحدت و تنوّع فرهنگ اسلامي: اين برنامه پس از تصويب بيانيه اسلامي تنوع فرهنگي، كه به عنوان سند مرجع اين حوزه از آن استفاده ميشود،طراحي شده است.
در واقع ارزش اين برنامه در اين نكته پنهان است كه وحدت را با ابعاد و اهداف آن و تنوع را به عنوان حقيقتي منشعب از وحدت با يكديگر جمع ميكند. هدف از اين برنامه دستيابي به امنيت فرهنگي براي جهان اسلام در سايه تغييرات بينالمللي و تنگناها و مسائل كنوني است. به منظور دستيابي به اين هدف، فعاليتهاي اين برنامه بر تداوم تلاشهايي تأكيد دارد كه براي اجراي راهكار فرهنگي جهان اسلام و سازوكارهاي اجرايي آن انجام شده است. اين امر از طريق توصيهها و رهنمودهاي شوراي مشورتي اجراي راهكار فرهنگي جهان اسلام دستيافتني است. اين برنامه به ايجاد يك فرهنگ بشري براي امت اسلامي و ايجاد يك فرهنگ قدرتمند، باز و يكپارچه كمك ميكند و در واقع به حراست از هويت فرهنگي منجر ميگردد.
گفتوگوي فرهنگي و همبستگي ميان مسلمانان: فعاليتهاي اين برنامه بر ترسيم عوامل همبستگي و گفتوگوي ميان مسلمانان از طريق راهبرد تقريب مذاهب اسلامي و پيشنويس راهبرد همبستگي فرهنگي اسلامي تأكيد مينمايد. راهبرد تقريب مذاهب اسلامي به سمت وحدت هدايت شده است، حال آنكه پيشنويس راهبرد همبستگي فرهنگي اسلامي حول محور تنوع است. هر دو استراتژي موضوع امت اسلامي را مد نظر دارد.
به منظور اجراي اين برنامه، سازمان آيسسكو سازوكارهاي جديدي درباره گفتوگو و همبستگي فرهنگي اتخاذ مينمايد. سازوكارهايي نظير سازماندهي اردوهاي كودكان و جوانان، سمپوزيومهاي بينالمللي با ويژگيتنوع فرهنگي، و سازماندهي سفرهاي زيارتي براي كودكان مسلمان به كشورهاي اسلامي از اين نوع است. همچنين سازمان به توليد مطالب و مستندات سمعي و بصري كه نشاندهنده ابعاد وحدت و تنوع در جهان اسلام است اقدام مينمايد.
فعاليتهاي اين برنامه همچنين مشتمل بر تحكيم روابط ميان دانشمندان اسلامي (علما)، مؤسسات دانشگاهي، مراكز فرهنگي و ساير گروهها به منظور غنيسازي گفتوگو و تقويت همبستگي در توسعه فعاليتهاي فرهنگي اسلامي است. هدف از اين فعاليت كيفيتبخشي به اقدامات فرهنگ اسلامي براي رهبري توليدات، انتشارات و توزيع، بهدستآوردن قدرت رقابت و توان محافظت از هويت فرهنگي در مقابل تمام اشكال سيطره، تأثيرگذاري ماهرانه و ظريف و استانداردسازي برنامهريزيشده سلايق، افكار، احساسات و رفتارهاست. اين گونه فعاليتها از نگارش زبانهاي ملل مسلمان با الفباي قرآني و تهيه فرهنگهاي لغت مختلف به زبانهاي ملل مسلمان و همچنين ترجمه شاهكارهاي اسلامي به آن زبانها به منظور ارتقاي همبستگي در ميان مسلمانان و حفظ وحدت و هويت آنان حمايت مينمايد.
اجراي بيانيه اسلامي تنوع فرهنگي: فرهنگ اسلامي، همانگونه كه از تاريخ و حقايق كنوني نيز نمايان است، فرهنگي است كه دانش، كار، توسعه و احترام به تفاوتها و به رسميت شناختن تنوع را ستايش ميكند. اين فرهنگ، با انسانها صرف نظر از دين و نژاد آنها با بردباري، آزادانديشي و روشنفكري رفتار ميكند. سازمان آيسسكو فعاليتهاي مربوط به تنوع فرهنگي را از طريق توليد و توزيع اسناد و مستنداتي آغاز كرده كه نشاندهنده آداب و رسوم و هنرهاي مسلمانان و جشنهاي مذهبي آنان است. به علاوه، كتب و تحقيقات گوناگوني توسط سازمان در خصوص ابعاد مختلف فرهنگ و تمدن اسلامي در كشورهاي عضو منتشر شده است كه به نماياندن تنوع فرهنگي و غناي فكري، معماري، هنري و ادبي مسلمانان كمك ميكند.
به منظور اجراي دستورالعملهاي برنامه ميان مدت 2001ــ2009، كه بر گسترش اجراي فعاليتهاي تنوع فرهنگي و در عين حال احترام به ويژگيهاي فرهنگي مسلمانان، از طريق مشاركت همگان در جهت منافع همگان تأكيد مينمايد، سازمان در نظر دارد فعاليتهاي گوناگوني در چارچوب اين برنامه براي غني ساختن تنوع و تقويت مشاركت خود در توسعه همهجانبه و پايدار انجام دهد. اين هدف از طريق اهداي جوايز و پاداش به مؤسسات و افرادي تحقق خواهد يافت كه در اين حوزه فعاليت مينمايند و از طريق سازماندهي كاروانهاي فرهنگي، نمايشگاههاي هنري و همكاري فشرده با كانالهاي ماهوارهاي و شبكههاي الكترونيكي براي به تصوير كشاندن تنوع فرهنگي كوشش مينمايند.
اين فعاليت همچنين از طريق تشويق به ترجمه و انتشار شاهكارها و آثار ادبي در خصوص انديشهها، هنرها، ادبيات و معماري اسلامي، بسترسازي توليد مشترك برنامههاي تلويزيون، مطالعات ميداني و مستندسازي در خصوص تنوع فرهنگ اسلامي و كمكهاي مختلف آن به غنيسازي تمدن بشري و افزايش گفتوگو، تفاهم و همسويي بين تمدنها و افزايش پروژههاي علمي و مطالعات فني انجام خواهد شد كه هدف آن ترويج استفاده از تقويم هجري براي ترسيم تنوع فرهنگ اسلامي است.
بــ فعاليت هاي فرهنگي اسلامي در غرب: سازمان آيسسكو به منظور توجه كافي به مسلمانان در غرب، دو راهبرد تدوين كرده است كه عبارتاند از: 1ــ راهبرد نحوه اجراي فرهنگ اسلامي در غرب؛[7] 2ــ راهكار بهرهگيري از استعدادهاي مسلمان مقيم غرب.[8]
سازمان آيسسكو در اجراي "استراتژي نحوه اجراي فرهنگ اسلامي در غرب"، حمايت از مؤسسات اسلامي خارج از جهان اسلام و هماهنگ ساختن فعاليتها و يكسانسازي پيام آنها را در دستور كار خود قرار داده است، به طوري كه بتوانند مدافع مسلمانان باشند و بدون نفي قوانين كشورهاي ميزبان و اصول اسلام از حقوق آنان دفاع كنند. همچنين كودكان مسلمان در غرب با توجه به يكپارچهسازي فرهنگي مورد توجه اين سازمان هستند. به علاوه، تلاشهاي ويژهاي براي حصول اطمينان از احترام مقامات كشورهاي ميزبان به اعتقادات مسلمانان انجام ميدهد. افزون بر اين، سازمان از اين مؤسسات اسلامي حمايت ميكند تا در پاسخ به ادعاي كذب عليه اسلام، چهره راستين اسلام و مسلمانان را اعاده كند.
در اين خصوص، سازمان به منظور اجراي فعاليتهاي فرهنگي در غرب و توسعه سازوكارهاي اجرايي آن "شوراي عالي آموزشوپرورش و فرهنگ در غرب"[9] را تشكيل داده است. اين شورا تشكلي است كه براي برنامهريزي فعاليتهاي فرهنگي در غرب از طريق هماهنگي بين مراكز فرهنگي ايجاد شده است. همچنين اين شورا به مسائل و مشكلات مسلمانان خارج از دنياي اسلام، به ويژه مسائل مذهبي، آموزشي و اجتماعي و زندگي فرهنگي آنان رسيدگي ميكند.
سازمان در اجراي رسالت خود جلسات گوناگوني را با حضور رؤساي مراكز و انجمنهاي فرهنگي در اروپا، امريكاي لاتين، كشورهاي حوزه كارائيب و آسيا برگزار مينمايد.
سازمان فعاليت در اين مسير را با تشريك مساعي مؤسسات جامعه مدني غربي و دانشگاهها ادامه ميدهد تا آنان را نسبت به همكاري با مؤسسات فرهنگي اسلامي خارج از جهان اسلام ترغيب نمايد. سازمان برنامه را با مجموعهاي از سمپوزيومهايي آغاز نموده كه در شهرهاي "ليل" فرانسه و "بندر جنوا"ي ايتاليا به دليل انتخاب آنها به عنوان پايتختهاي فرهنگي اروپا در سال 2004 برپا كرده است و به منظور ايجاد پيوند بين مؤسسات فرهنگي اسلامي با ساير مؤسسات غربي تلاش مينمايد تا تبليغات رسانهاي مخدوشكننده تمدن اسلامي را خنثي سازد و تحريفات موجود در كتب درسي غربي را بر طرف كند.
سازمان همچنين تعدادي از كتابهاي برگزيده اسلامي را به بعضي از زبانهاي اروپايي ترجمه مينمايد تا مورد استفاده مسلمانان در كشورهاي غربي قرار گيرد و همچنين اردوهايي تابستاني را براي كودكان مهاجر در كشورهاي عضو برگزار ميكند. سازمان علاوه بر موارد فوق از برگزاري كنفرانسها، نمايشگاههاي كتاب و نمايشگاه هنر، آداب و رسوم و ساير ابعاد تمدن اسلامي در جهت منافع مهاجران مسلمان حمايت خواهد نمود.[10]
ادامه دارد/
