| به طور خلاصه مى توان واقعيت هاى امروز جهان عرب را در سه عنوان ذيل تقسيم بندى كرد: تروريسم صحبت ناگزير از دموكراسى و لزوم برقرارى روابط بين المللى - حتى اگر به قيمت دادن امتياز به آمريكا باشد- و سرانجام كنار گذاشتن تفكر نزاع تاريخى با اسرائيل.
با نگاهى به نقشه سياسى امروز جهان عرب به اين نتيجه مى رسيم كه حلقه هاى بعدى زنجيره فروپاشى شوروى، به تهاجم ۱۱ سپتامبر، سركوبى طالبان در افغانستان و سرنگونى نظام حاكم بر عراق منتهى شده است و اين در حالى است كه نوع نگرش جهان عرب به تحولات جهانى آميزه اى از اشتباه و نادانى است. آمريكا با برنامه و گاهى اتفاقى در خاتمه دادن به دوران بايكوت كردن اسرائيل يا مقابله با آن از سوى اعراب موفق شده است، اگرچه در آن دوران نيز عرب ها كارى از پيش نبردند. اما امروز در نقشه سياسى جهان عرب چه مى بينيم؟ عراق سقوط كرده و ميان تجزيه شدن و آزادى سرگردان است. ليبى انقلابى گرى را بدون اين كه سودى ببرد و تنها به ازاى تداوم بقاى خود كنار گذاشته است. الجزاير بر سر نزديكى با آمريكا و اسرائيل با مراكش رقابت مى كند. سودان با پذيرفتن جان گارانگ رهبر شورشيان جنوب اين كشور جراحتى ماندگارتر از خالكوبى قبايل مشهور «دنكا» را بر اندام خود پذيرفت.
اگر به فهرست اين كشورها لبنان و سوريه را اضافه و مصر را استثنا كنيم، همگى از دشمنان اسرائيل و از حاميان جنبش هاى آزاديبخش بودند و از نظر غرب پايگاه يا حامى تروريسم محسوب مى شدند. عراق فرو پاشيد، ليبى، سودان و الجزاير تسليم شدند و مصر هم آنقدر تحت فشار قرار خواهد گرفت كه ارتش اين كشور به عنوان تنها خطر نظامى سازماندهى شده در مجاور اسرائيل كاملاً بى اثر شده و تحت الشعاع مشكلات اقتصادى اين كشور قرار مى گيرد. (از اين جهت ارتش مصر تنها خطر نظامى سازماندهى شده در مجاورت اسرائيل معرفى شد كه باقى خطرها ناشى از ارتش يا سازماندهى نظامى نيست و بيشتر مقاومتى مردمى تلقى مى شود). لبنان اما از مدت ها پيش هدف اصلى ايالات متحده محسوب مى شد و برخى از دولت هاى غربى در پى ايجاد تحولى راهبردى ريشه اى در تركيب سياسى و ايدئولوژى آن بودند. در واقع غرب مى خواست لبنان بيش از آنكه پايگاهى براى مقاومت در منطقه باشد به برگى براى امتيازگيرى و يا پلى براى تسويه حساب هاى منطقه اى تبديل شود. براساس اين ديدگاه آيا مى توان پذيرفت كه اعلام طرح امير عبدالله در قلب بيروت براى صلح با اسرائيل اتفاقى بوده است؟
نظام بين الملل اميدوار بود كه رفيق حريرى در اولويت دادن اقتصاد بر سياست لبنان موفقيت بزرگى به دست آورد. اين ايده اى بود كه ژاك شيراك رئيس جمهور فرانسه با ترغيب جامعه بين الملل به حمايت اقتصادى از دولت حريرى آن را دنبال مى كرد. حريرى موفق به كوتاه كردن دست حزب الله از عرصه اقتصادى شد و ضمن اطمينان دادن به مسيحيان مبنى بر گسترش مشاركت آنان در قدرت، شهروندان لبنانى را به سوى هدف هاى اقتصادى سوق داد امرى كه به معناى قطع هرگونه گرايش سياسى و اقتصادى به خارج بود. حريرى به دلايل مختلف داخلى و خارجى (سوريه) نتوانست برگ برنده حزب الله را نصيب غرب كند و كمى بعد درگيرى ميان حريرى با جناح هاى مختلف داخلى از يك سو و با سوريه از سوى ديگر مانع از تحقق عملى سياست هاى وى شد تا جايى كه سرانجام براى ميانجيگرى ميان خود و بشار اسد و رهايى از اتهام همكارى با غرب در جهت مقابله با سوريه دست به دامان ژاك شيراك شد. پس از اينكه اسرائيل- به دليل شدت يافتن مقاومت- مجبور به تجديد نظر در راهبرد نظامى خود در لبنان شد و به خاطر اين كه خود را درگير نزاعى خونين با فلسطينيان مى ديد، قطعنامه ۴۲۵ را پذيرفت و جنوب لبنان را ترك كرد. افكار عمومى كه به شدت به نفع حزب الله تهييج شده بود در كنار برخى حمايت هاى خارجى باعث شد، حزب الله از حزبى فراجناحى به گروه ميليشايى قدرتمند و حجيمى تبديل شود تا جايى كه خيلى زود بسيارى بى هيچ واهمه اى خواستار خلع سلاح آن شدند. ترور حريرى تمام روياهاى سوريه در بهره گيرى از برگ برنده لبنان در مذاكرات را نقش بر آب كرد و با وجودى كه اتهام برنامه ريزى و اجراى اين عمليات تروريستى تنها متوجه دستگاه هاى اطلاعاتى سوريه و لبنان است اما بايد اذعان داشت كه اين ترور دقيقاً عليه منافع سوريه بود.
طرح آمريكا براى منطقه به گام هاى سريع و جسورانه نياز داشت و چه بسا حريرى نمى خواست در سياست هايش به مسئله حزب الله و كوتاه كردن دست سوريه از لبنان بى توجه باشد. اين درحالى بود كه اسرائيل نيز راضى نبود لبنان پس از عقب نشينى سوريه، متحد و از نظر اقتصادى قدرتمند باشد (اطلاعات موثقى وجود دارد كه نشانگر تلاش اسرائيل براى به تعويق انداختن خروج نيروهاى سورى از لبنان است. جالب آنكه سوريه نيز نمى خواست اسرائيل به سرعت خاك لبنان را ترك كند).
به هر روى ترور حريرى خط بطلانى بر بسيارى از منافع سوريه كشيد و شايد اصلاً آمريكايى ها چندان دغدغه پيگيرى اين ترور را نداشتند، اما مهم اين بود كه ترور حريرى لبنان را در آستانه تحولات سياسى ريشه اى قرار داده بود كه جزئيات آن مرحله به مرحله و در زمانى صورت مى گيرد كه آمريكا به خوبى دريافته است كه چگونه از باتلاق عراق و دردسر ايران رهايى يابد. بنابراين تا زمانى كه سوريه حامى سازمان جهاد اسلامى و حماس است و با وجود آمد و شد مكرر مقامات عراقى همچنان از مقاومت عراق پشتيبانى مى كند و حاضر به از دست دادن برگ برنده حزب الله نيست، راهى جز به زانو درآوردن آن براى آمريكا باقى نمى ماند. البته واقع امر آن است كه سياست خصمانه سوريه عليه ايالات متحده صرفاً مبتنى بر اين دلايل ابتدايى نيست و مشكلات داخلى اين كشور مانع از تداوم اقدامات ماجراجويانه اين كشور در عراق مى شود، ضمن آنكه مشكلات خارجى نيز اين كشور را به حمايت بيشتر از حزب الله و هم پيمانى با ايران واداشته است.
توجه به اين نكته نيز ضرورى است كه دشمنى سوريه با ايالات متحده به قطع تمامى مراودات و همكارى هاى اين كشور نينجاميده است، چنان كه در زمينه مبارزه با تروريسم همكارى تنگاتنگى با دستگاه اطلاعاتى آمريكا دارد. در نهايت به نظر مى رسد كه تداوم دوران رئيس جمهور اسد در گرو دادن امتياز هايى باشد كه بايد در جايى ديگر جبران شود و اين دقيقاً آغاز مشكل است، چون بوش بر اساس منطق: «هر كه با ما نيست عليه ما است» خواستار امتيازهاى بلاعوض از سوريه است. سوريه در شرايطى كه دولت هاى بزرگ اروپايى اختيار را به ايالات متحده داده اند، با مشكل روبه رو است و اين مشكل آنگاه جدى تر مى شود كه توجه داشته باشيم، توان نظامى اقتصادى و سياسى آمريكا براى مقابله با دشمنان اين كشور در منطقه حضور دارد. بنابراين سوريه خود را آماج حملات لابى قدرتمند و بى رحمى مى بيند كه با تصويب قانون «حساب كشى از سوريه» در كنگره آمريكا به نفع ميشل عون عمل كرد، قطعنامه ۱۵۵۹ را پيش كشيد و در نهايت كارى كرد كه ژاك شيراك به اين باور رسيد كه حكومت بشار اسد با تمديد دوره رياست جمهورى اميل لحود و منزوى كردن حريرى دست به «مكر و حيله» زده، ضمن آنكه اصلاحات داخلى مورد حمايت فرانسه را نيز با ركود و رخوت مواجه كرده است. اكنون سوريه به شكل همزمان خود را مواجه با آمريكا و اروپا و بسيارى از كشورهاى عربى مى بيند. اين در حالى است كه حافظ اسد به دليل مهارت در بهره بردارى از تناقض هاى بين المللى هرگز به چنين مشكلى دچار نشد، اگرچه فضاى دوقطبى دوران وى و رقابت دو ابرقدرت فضاى كافى را براى بازى هاى سياسى وى فراهم مى ساخت. اگر سوريه از لبنان خارج شود و نتايج تحقيقات درباره ترور حريرى اين كشور را مقصر اصلى معرفى كند، چه خواهد شد؟
آيا سوريه تا امتيازدهى تمام و كمال و بلاعوض به آمريكا پيش خواهد رفت؟ يا آنكه بوش در همراهى افكار عمومى آمريكا و كنگره اين كشور موفق شده و با تحت فشار گذاشتن سوريه كار را تا آخر پيش خواهد برد؟ دو احتمال وجود دارد؛ سوريه اعتماد به نفس خود را براى مقاومت در برابر فشارهاى آمريكا به دست آورد، موضع بين المللى ايران به عنوان هم پيمان سوريه تقويت شود و حزب الله _ به رغم خواست برخى - بدون هرگونه فتنه و آشوب داخلى بحران سياسى و فشار بين المللى را از سر بگذراند. اما احتمال دوم آن است كه نتيجه تحقيقات نهايى قاضى مهليس چندان مقبول سوريه نباشد. در اين صورت سوريه قبل از اعلام نتيجه تحقيق با سوريه بعد از اعلام نتيجه تحقيق تفاوت بسيارى خواهد داشت. تحقق چنين وضعيتى به معناى بهره بردارى ايالات متحده از گزارش مزبور براى از سر راه برداشتن آخرين كشور عربى مخالف اسرائيل است. اكنون سوريه خود را ميان دوراهى الگوى ليبى و الگوى موريتانى مى بيند. وليد جنبلاط و برخى ديگر از گروه ها اعلام كرده اند كه در كنار مردم سوريه خواهند بود. در شرايطى كه هنوز نتيجه گزارش اعلام نشده است، به نظر مى رسد كه اين اعلام حمايت نوعى پيش بينى نتيجه گزارش و سخنى كاملاً سياسى است. بنابراين بى راه نيست اگر بگوييم تمام جهان عرب امروز در آستانه مرحله تاريخى پرمخاطره اى است و ميان اتهام حمايت از تروريسم و تسليم بى قيد و شرط آمريكا گرفتار شده است و روش برون رفت از اين بحران نه فقط پيچيده كه بسيار تلخ است. | 
