یک‌شنبه ۲۸ آبان ۱۳۹۶
بر خط: 3942
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

741 بازدید
رابطه دانش و تکنولوژی نزد میشکل فوکو

آیا علم بر تکنولوژی مقدم است یا تکنولوژی بر علم؟ این مقاله می خواهد پاسخ فوکو به این چالش را تا حدی روشن کند.


متن زیر بخش اول از مقاله عطا حشمتی درباره رابطه دانش و تکنولوژی نزد میشکل فوکو است که بخش دوم آن با عنوان «نگاه فوکو به تکنولوژی و نسبت آن با دانش» در همین وب‌گاه منتشر شده و در فایل‌های پیوست قابل دسترسی است.

فوکو در میان آثار پرشماری که تولید کرده است خیلی کم به صراحت از تکنولوژی سخن گفته است. در واقع او به ندرت تکنولوژی را به صورت یک واژه مستقل و هویتی بدون متعلق به کار برده است. او اغلب واژه های «تکنیک» و «تکنولوژی» را با مضاف ها یا پی آیندهای خاصی به کار می برد و تعابیر نسبتا بدیعی با این واژگان می سازد؛ تکنولوژی سیاسی افراد، تکنیک های خود، تکنیک های قدرت، تکنولوژی سراسربین، تکنولوژی انضباطی و غیره. بنابراین واژه های تکنیک و تکنولوژی برای فوکو اغلب تنها یک کارکرد توضیحی و توصیفی دارند و نه بیشتر. او در آثار خود بیشتر به مطالعه ساز و کار تکنولوژی های خاص و بدیعی می پردازد که جامعه و انسان مدرن را سر و شکلی کنونی بخشیده اند. فوکو پیامدها و شرایط حاکم بر این تکنولوژی را نیز بررسی می کند و آن طور که گفته خواهد شد ابتدا به شکلی ساختگرایانه، به کمک صورت بندی های گفتمانی و روش «دیرینه شناسی» آنها را طبقه بندی می کند و بعدتر به کمک روش تبارشناسی و به شکلی کم و بیش تأویلی، کارکردها، مکانیزم ها و نحوه اعمال قدرت این تکنولوژی را مطالعه می کند. به عبارتی دیگر می توان گفت اگر مباحث فلسفی درباره تکنولوژی، به مثابه هویتی فی نفسه را در رسته ای به نام «فلسفه تکنولوژی» قرار دهیم و سایر مطالعات، نظیر مطالعات فرهنگی، جامعه شناختی، انسان شناختی و تاریخی مطعوف به تکنولوژی را در رسته دیگری به نام «مطالعات تکنولوژی»، آثار فوکو، مخصوصا آثار دوره متأخر او، اغلب قریب به اتفاقشان به حوزه «مطالعات تکنولوژی» تعلق دارند. با این همه اما نمی توان گفت فوکو درباره تکنولوژی فی نفسه هیچ ایده ای در سر نداشته است. می توان انتظار داشت او هر قدر هم که به مطالعات تکنولوژی عطف نظر داشته باشد اما نمی تواند در نظریاتش نسبت به فلسفه تکنولوژی بی اعتنا باشد. این مقاله با این هدف تدوین شده است که نگاه پنهان یا کمتر صریح فوکو نسبت به تکنولوژی را تا حدی که بضاعت دارد آشکار سازد.

تکنولوژی در آثار دوره اول فکری فوکو
آثار اولیه فوکو تأکید بسیار اندکی بر تکنولوژی دارند. او در «تاریخ جنون» به فرآیندها و ساز و کارهای حبس، تحدید یا کنترلی می پردازد که در دوران های مختلف بر دیوانگان و ولگردها اعمال می شد. در این حاشیه او اشارات پراکنده و نامنسجمی به اعمال و تکنیک های حبس و توقیف و یا درمان و کنترل دیوانگان و بیمارن روانی می کند، اما مشخص نیست آیا این تکنولوژی ها هیچ معنای خاصی برای او دارند یا نه. چرا که فوکو اساسا هنوز دست به انتخاب یک روش شناسی مشخص برای تحقیقش نزده بود. با این همه مسئله ای که او همواره درگیرش ماند، شیوه مطالعه معرفت علمی است. وی در تاریخ جنون علم را امری پسینی و کاملا تحت تأثیر چالش های دیگری می داند که از دنیایی غیر از علم بر آن تحمیل شده است: «آن چه اساسی است، عمل انفکاک جنون است نه علمی که پس از تحقق این انفکاک، و در آرامشی که دوباره برقرار شد، به وجود آمد» (تاریخ جنون:2). چنان که گفته شد فوکو به یک نقطه ثابت برای تأکید دست پیدا نمی کند و عرصه های گوناگونی را به عنوان زیربنای عمل انفکاک جنون ذکر می کند. گاهی فلسفه دکارت، گاهی ایده های اخلاقی و دینی مذهب پروتستان و البته در بیشتر موارد نیز مناسبات اجتماعی و بحران های اقتصادی اروپای قرن هفدهم را عامل حبس دیوانگان در عصر کلاسیک معرفی می کند. بنابراین فوکو در تاریخ جنون برای علم و تکنولوژی (یا نظریه و عمل) یک وزن توزیع‌شده و تا حدی همسان قائل است و هر دو را منبعث از شیوه های فهم و نحوه های ادراک تاریخی ما از مفهوم دیوانگی می داند.

اما فوکو در سه اثر بعدی اش نقطه تأکید را محکم می کند. او تماما بر گفتمان علمی و ساختارهای نظری توجه می کند. وی نخست در کتاب «پیدایش کلینیک» به مطالعه شکل گیری گفتمان جدید علم پزشکی می پردازد که در آن نگاه انسان به بیماری و تقسیم بندی بیماری ها کاملا تغییر کرده است. این تغییر نظری راه را برای ورود برخی تکنیک های عملی به عرصه پزشکی باز می کند. چنین است که جایگاه تکنولوژی پزشکی در تحلیل فوکو درباره پزشکی بالینی هرگز نادیده گرفته نمی شود. تکنولوژی به نحوی در خدمت کلینیک قرار گرفت که پزشک هر چه بیشتر بتواند نگاه خود را به درون تاریک بیمار خیره کند و از این طریق نشانه های بیماری را کاملا کشف کرده و برملا سازد. نگاه خیره کلینیکی نوعی الزام و پیش شرط مهم گفتمانی و نظری است و تکنولوژی پزشکی صرفا پشتیبان عملی این رویکرد نظری است. فوکو در «پیدایش کلینیک» مثال های فراوانی از تکنیک های پزشکی کلاسیک و پزشکی مدرن می آورد. او از پزشکی سنتی به نام جی. اف. مکل (j. f. Meckel) نام می برد که برای بررسی بیماری های مشخصی (مانند سکته، مانیا و سل) به مطالعه تغییرات عارضه ای نظیر تغییر در رطوبت و وزن مغز دست می زند. «او از روش عقلانی وزن کردن حجم ها و مقایسه آنها برای تعیین این امر استفاده کرد که کدام بخش مغز خشک و کدام قسمت متورم شده و این که کدام بیماری ها این تغییرات را ایجاد کرده اند» (پیدایش کلینیک: 14). اما طب مدرن خیلی کم از این تکنولوژی استفاده کرد. به این معنا که پزشک مدرن دیگر به دنبال علائم غیرمستقیم حاکی از بیماری نمی گردد و به گونه ای سعی می کند موضع بیماری را به طور دقیق و مستقیم هدف معاینه و مراقبت خود قرار دهد. فوکو تحول تکنولوژی در آسیب شناسی بالینی مغز را با ظهور پزشکانی نظیر بیشا (Bichat) و مخصوصا روکمیه (Recamier) هم‌زمان می داند. شیوه گشودن و نگریستن در عضو بیمار با کمک این تکنیک را به خوبی در این متن می بینیم:

«آنها از چکش معروف، با انتهای پهن و نازک، [برای باز کردن جمجمه] استفاده کردند... سپس میوه گشوده می شود. توده خاکستری نرمی در زیر پوسته به دقت جدا شده، نمایان می شود که در لایه های لزج و دارای سیاهرگ پوشیده شده است: یک پالپ ظریف و در ظاهر تیره که در آن ــ در نهایت آزاد می شود و در معرض روشنایی روز قرار می گیرد ــ جایگاه دانش می درخشد. مهارت ابزارمندانه (artisanal) بازکننده جمجمه جایگزین دقت عمل مقیاس ها شد» (پیدایش کلینیک: 14ـ 15)

فوکو روش مطالعاتی خود در «پیدایش کلینیک» را دیرینه شناسی نامید و آن را در «نظم اشیا» و «دیرینه شناسی دانش» به شکلی دقیق تر و جامع تر بسط نظری داد. نکته مهم این است که تکنولوژی در این مطالعات در اولویت پژوهش قرار نداشته و به جای آن گزاره ها، گفتمان ها و نظام های دانشی (اپیستمه ها) محل تأمل قرار می گیرند. برای فوکو تمامی تکنیک های رایج در عرصه های اجتماعی یا فنی همه ذیل گفتمان حاکم قرائت می شود و هر تکنیکی اگر شایسته تأمل باشد نوعی کردار گفتمانی است و صرفا کارکرد نظری آن گفتمان را تحکیم کرده و بازنمایی می کند. بنابراین در دیرینه شناسی نظریه بنیاد و مبنای عمل است و باید در تحلیل ها در مرتبه ای بالاتر از عمل قرار گیرد.

برای مطالعه بخش‌ دوم این مقاله، لینک‌های پیوست در منوی سمت چپ را دنبال نمایید.



با انتخاب لینک کانال تلگرام در قسمت «صفحه اینترنتی مرتبط» به ما ملحق شوید.

تاریخ انتشار در سایت: ۱ اردیبهشت ۱۳۹۶
صفحه اینترنتی مرتبط
نقش ها
نویسنده : عطا حشمتی
مطالب
عناوین
رسته: 1