سه‌شنبه ۶ تیر ۱۳۹۶
بر خط: 5820
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

740 بازدید
حیات سالم مادی و معنوی در پرتو «خردورزی»

در درون انسان از جانب خداوند علیم و حکیم نیرویی راهیاب و راهنما تعبیه شده است که «عقل» نام دارد. این نیروی شگرف از قدرت و توان بالایی برخوردار گردیده که در پرتو آن قادر است حق و باطل را از هم جدا کند و خیر و شر را بنمایاند و سعادت و شقاوت و هدایت و ضلالت را از یکدیگر منفک سازد و نقش مفید و مخرب و منافع و مضار و سود و زیانشان را آشکار و نمایان کند.
آموزه های فرهنگ و تفکر اسلامی جایگاه ارزشمند و نقش موثر و کاربردی عقل و خرد را می نمایانند و تا آنجا بر ضرورت حضور مستمر و فعال این نیروی عظیم و راهگشا در زندگی انسان ها پای می فشرند که فقدان آن را مساوی با هدم و نابودی حیات بشر می دانند.
رهنمود ذیل از حضرت امام حسن مجتبی (ع ) نمونه ای از صدها آموزه درباره نقش بنیادی و محوری عقل و خرد در نیل به سعادت و رستگاری کامل بشر به شمار می رود :
«بالعقل تدرک الداران جمیعا»
«از راه عقل و خرد دنیا و آخرت به دست می آید.»
برای راهیابی به ژرفای این رهنمود گهربار لازم است در مفاهیم و شناخت های ذیل دقت و توجه کافی مبذول داریم :

1 ـ حیات و زندگی بشر یک سویه و تک محوری نیست که چند سویه و چند محوری می باشد. این واقعیت کاملا با سرشت و آفرینش انسان ممزوج و آمیخته است و او تک ساحتی و یک جنبه ای خلق نشده است تا بر آن اساس دارای یک جهت و حرکت و تابع یک نیاز و از همه ملزومات دیگر بی نیاز باشد.
برمبنای این واقعیت حیات و زندگی انسان منحصر به «ماده» نیست که وابسته به «معنا» هم هست و نیازهای آدمی فقط «جسمی» نیست که «روحی» نیز هست و او در «خاک» محصور نمی باشد که رو به «افلاک» نیز دارد و سعادت او فقط با زندگی «دنیوی» تامین نمی شود که با زندگی «اخروی» نیز پیوند و ارتباط می یابد و به این ترتیب انسان موجودی دارای ابعاد مادی و معنوی و همه نیازها و حرکت ها و فعالیت ها و هدفمندی هایی است که خاستگاه آنها خلقت مبتنی بر مادیت و معنویت اوست و این دو هرگز از هم جدا نمی گردند.

2 ـ آنچه در فرهنگ و تفکر اسلامی درباره نکوهش دنیا و پرهیز از آن آمده است هیچ تضاد و منافاتی با آموزه هایی که رویکرد به دنیا را توصیه می نمایند ندارد بلکه هر کدام از این دو دسته روایات در جای خود و منطبق با واقعیت های موجود و گرایشات و تمایلات انسان قابل تفسیر است. چنان که در موارد خاصی ائمه دین (ع ) خود در این باره توضیح داده اند و دو گونه دنیاگرایی را تشریح کرده اند که یکی از آنها آدمی را در «راه» نگاه می دارد و آن دیگری به «بیراهه» می افکند.
برمبنای این دو دسته روایات دنیا به «دنیای ممدوح و پسندیده» و «دنیای مذموم و ناپسند» تقسیم بندی می شود. دنیای ممدوح نعمت ها و بهره مندی ها را وسیله قرار دادن و با استفاده صحیح و بهره وری نیکو و مشروع از آنها به سعادت راستین رسیدن است و دنیای مذموم نعمت های گوناگون چون ثروت و قدرت و مقام و ریاست را «بت» و «هدف» قرار دادن و همه چیز را به محاق فراموشی درآوردن و به حق گریزی و دین ستیزی گرفتار آمدن و با استفاده های ضد انسانی و حرام و آلوده از مال و ثروت و قدرت و ریاست در دام انواع معاصی و مفاسد اخلاقی و اقتصادی و سیاسی فروافتادن است.

3 ـ انسان باید به این ادراک و بینش نائل آید که نمی توان در مادیات مطلق محصور شد و دل به خاک سپرد و همواره به جسم پرداخت و غرق در شهوت و شهرت و ثروت و قدرت گردید و همه سعادت ها را در همین تنگنا خلاصه نمود. همچنان که کسب این بینش لازم است که «معنویات مطلق» و منتهی به ترک دنیا و مادیت کمال بخش انسان نیست و با این نگرش یکسویه نمی توان آدمی را شناخت و همه نیازمندی هایش را برآورده ساخت که اگرچه معنویت نیاز بزرگ و عظیم بشر است که در پرتو آن به عالی ترین مقامات دست می یابد و به جاودانگی می رسد لکن خداوند متعال انسان را به گونه ای آفریده است که هم نیاز معنوی دارد و هم نیاز مادی و این دو مکمل یکدیگر و دارای پیوند و ارتباط متقابل و همگون می باشند و این بینشی است که خاستگاه اصلی آن وحی الهی است که چنین راه می نمایاند و معرفت و شناخت می آفریند.

4 ـ کارکرد عقل و خرد برای رسیدن به «حیات سالم و برتر» چیست
عقل و خرد در امور مادی و دنیایی حضور در فعالیت های مستمر اجتماعی را لازم و ضروری معرفی می کند و هرگونه انزوا و گوشه گیری و گریز از هم گرایی و مواجهات و تعاملاتی که زمینه ساز تحقق تلاش های مفید و سودمند فرهنگی اقتصادی و سیاسی می باشد را نفی می نماید و همواره به تحرکات و کوشایی های ارزشمند در ابعاد و جلوه های گوناگون ترغیب می کند.
عقل و خرد ثروت حلال و مشروع را برای بنیان نهادن زندگی سالم و سعادتمند «فردی» از یک سو و تسریع در رشد و توسعه اقتصادی کشور را از دیگر سو لازم می داند و بر این واقعیت تصریح دارد که تا افراد گوناگون به فعالیت های سازنده اهتمام نورزند پیشرفت های بزرگ در جامعه و کشور نیز تحقق نمی یابد زیرا «اجتماع» در پرتو حضور «فرد» نضج و شکل می گیرد و زنجیره های به هم پیوسته کار و تلاش های مختلف افراد است که در مجموع پیشرفت های اقتصادی در سطح جامعه و کشور را محقق می گرداند.
عقل و خرد همان گونه که به فعالیت های دنیایی و مادی فرمان می دهد به تلاش ها و مراقبت های «معنوی» نیز ترغیب می نماید و به همان ترتیب که «دنیاگرایی» را به مفهوم صحیح و سالم و با کسب درآمد حلال و مشروع و برمبنای تعالیم و دستورالعمل های اسلامی لازم و ضروری می داند «آخرت گرایی» و گرایش عملی به عبادت و پرستش و خودسازی های اخلاقی برای پالایش درون از صفات مذموم و اصلاح رفتار برون با پرهیز از مفاسد و معاصی گوناگون را نیز واجب و ضروری معرفی می نماید. زیرا در نگاه عمیق «عقل و خرد» که راهنمای بزرگ انسان است خلقت انسان دارای هدفمندی نهایی نیل به حیات جاودان و همیشگی و سرشار از نعم و موهبت های وصف ناپذیر الهی است و این مهم باید همواره مورد نظر و توجه بشر قرار گیرد تا به این وسیله اولا به عبادت خدا در ابعاد وسیع و موضوعات گوناگون اهتمام ورزد و به معنویت زلال ناشی از پرورش های ناب و خالص اخلاقی نائل آید. ثانیا تلاش های مادی و دنیایی خویش را نیز با انگیزه های سالم و رعایت قوانین اسلام و به طور حلال و مشروع به منصه ظهور برساند تا کار و فعالیت های گوناگون علمی فرهنگی اقتصادی اجتماعی سیاسی و نظامی او نیز همه رنگ و صبغه الهی به خود گیرد و موجب جلب رضوان و خشنودی خدا و کسب اجر و پاداش وصف ناپذیر گردد. به این ترتیب انسان در پرتو «خردورزی» هم به رفاه و ثروت مشروع و حلال می رسد و نیازهای زندگی خود را تامین می نماید و موجبات آرامش و آسایش همسر و فرزندانش را فراهم می آورد و از دنیا و نعمت های الهی نهفته در آن بهره برداری شایسته می کند. و هم حقیقت حیات جاودان اخروی را درمی یابد و به وسیله عمل به قوانین و دستورالعمل های عبادی و اخلاقی و تربیتی اسلام فضای زندگی خود را با شکوفه های دل انگیز عشق و ایمان معطر می نماید و غرق شور و نور معنویت می گردد.

تاریخ انتشار در سایت: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۸۷
منبع: / روزنامه / جمهوری اسلامی ۱۳۸۷/۰۲/۰۳
عناوین
رسته: 3