یک‌شنبه ۳۰ مهر ۱۳۹۶
بر خط: 1495
Bashgah.net باشگاه اندیشه

بــاشگاه مـــن

1310 بازدید
تاثیر فرهنگی انقلاب اسلامی ایران بر نظریه های انقلاب

ظهور انقلاب اسلامی ایران، ناتوانی بسیاری از نظریه های انقلاب را در تحلیل و تبیین انقلابهای سیاسی و اجتماعی نمایان کرد. شاید وقوع انقلاب اسلامی را بتوان نقطه عطفی در نظریه پردازی های اندیشمندان علوم سیاسی و اجتماعی دانست که بسیاری از آنان را به بازاندیشی در نظریه های خویش وادار نمود و بعضی آشکارا به ضعف نظریه های خود در مواجهه با انقلاب اسلامی ایران اعتراف کردند.

نوشتار حاضر، چکیده ای از سخنرانی دکتر محمد حسین پناهی با عنوان: تأثیر فرهنگی انقلاب اسلامی ایران بر تئوری های انقلاب، در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی(ره) است.

پناهی دارای مدرک دکترای جامعه شناسی و فوق لیسانس علوم سیاسی از دانشگاه ویسکانسین- مدیسون آمریکا و اکنون عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبائی(ره) است. حوزه تخصصی وی جامعه شناسی سیاسی و انقلاب می باشد. از او تا به حال علاوه بر مقالات متعدد، کتاب "جامعه شناسی شعارهای انقلاب اسلامی" نیز منتشر شده است.


انقلاب اسلامی ایران به عنوان یکی از انقلاب های برجسته قرن بیستم، آثار متعددی را به دنبال داشت و توجه بسیاری از اندیشمندان انقلاب را به خود جلب نمود. شاید هیچ انقلابی در چنین مدت کوتاهی به اندازه انقلاب اسلامی مورد توجه اندیشمندان قرارنگرفته باشد. در نتیجه امروزه شما کتابنامه های قطوری از تحقیقات، مقالات و کتابهایی در زمینه انقلاب اسلامی می بینید که حاوی صدها مقاله علمی و کتاب است. برای مقایسه ای اجمالی جهت تبیین دامنه وسیع کار بر روی انقلاب اسلامی توجهتان را به جستجویی کوتاه در سایت گوگل(Google) با موضوع انقلاب اسلامی جلب می کنم. برای نمونه امروز صبح این جستجو را انجام دادم. در این جستجو در ارتباط با انقلاب اسلامی یک میلیون و ششصد و هفتاد و یک هزار مدخل وجود داشت. همین جستجو را نیز برای انقلاب نیکاراگوئه که تقریباً همزمان با انقلاب اسلامی اتفاق افتاده است،انجام دادم. نتیجه، پنجاه و یک هزار مدخل در گوگل بود. بدین ترتیب می بینیم که به هیچ وجه این دو انقلاب(انقلاب اسلامی و انقلاب نیکاراگوئه) قابل مقایسه نیستند. این نکته خود به خود این سؤال را مطرح می کند که اساساً چرا چنین توجهی به انقلاب اسلامی ایران شده است؟
برای مثال اگر پیرامون انقلاب فرانسه که دویست و سی سال پیش اتفاق افتاده است و هنوز روی آن مطالعه می کنند، در سایت گوگل جست وجو کنیم، تعداد مدخل آن حدود دو میلیون و سیصدهزار مورد است. به عبارت دیگر انقلاب اسلامی ایران در این مدت کوتاه سی ساله تقریباً ششصد هزار مدخل کمتر از انقلاب فرانسه دارد. انقلابی که در واقع به عنوان مادر انقلاب های مدرن شناخته می شود و جزء مهمترین آنهاست. البته این مدخل ها دائماً در حال تغییر است.
به احتمال زیاد اگر از امروز ده سال بگذرد و شما بار دیگر این جستجو را انجام دهید، خواهید دید که دامنه کار بر روی انقلاب اسلامی بیش از انقلاب فرانسه خواهد بود. به هر حال این نکته اهمیت انقلاب اسلامی را در صحنه بین المللی و برای اندیشمندان حوزه انقلاب و جامعه شناسی سیاسی و انقلاب نشان می دهد. اینکه چه عواملی باعث اهمیت فراوان انقلاب اسلامی شده است، خود جای بحث دارد.
قطعاً عواملی مانند: زمان و مکان وقوع، ایدئولوژی، میزان موفقیت، آثار بین المللی، هویت دشمنان و مخالفان انقلاب اسلامی و عوامل دیگری در توجه فراوان به انقلاب اسلامی ایران مؤثر بوده اند. این اهمیت برای اندیشمندان حوزه جامعه شناسی انقلاب قاعدتاً منجر به این خواهد شد که مطالعات بسیاری بر روی انقلاب اسلامی ایران انجام دهند که یکی از اولین تلاشها آزمون تئوریهای خودشان است. به عبارت دیگر بررسی کنند، تئوریهایی که تا آن زمان برای تبیین انقلابها به کار می رفته به چه میزان در مورد انقلاب اسلامی صادق است و می تواند برای تبیین این انقلاب مفید باشد؟ و الزاماً این مسئله آثار علمی فراوانی را ایجاد خواهد نمود. برای نمونه جالب است بگویم طبق بررسی که انجام داده ام، هیچ مطالعه ای بر روی آثار علمی انقلابات حتی انقلاب کبیر فرانسه را مشاهده نکردم. به عبارت دیگر تحقیقی که اثر یک انقلاب را به عنوان پدیده ای اجتماعی در روند تغییر و تحولات علمی بررسی نماید، ندیدم.
بنابراین مطالعه ای که من انجام داده ام، کار بسیار جدیدی است و تقریباً به معنایی منحصر به فرد است. البته دو- سه نفر از دوستان در ایران چنین صحبتهایی را به طور پراکنده و سطحی در برخی سمینارها داشته اند، اما مقاله علمی مدونی در این زمینه پیدا نکردم و این خود جای شگفتی است که در حوزه جامعه شناسی علم که محملی برای چنین مطالعاتی است، به این موضوع و این انقلاب توجهی نشده است. به هر حال مستحضر هستید، موضوعی که به این شکل انتخاب کرده ام، به لحاظ مبانی نظری در حوزه جامعه شناسی علم قرار می گیرد. یعنی بررسی اثر یک پدیده اجتماعی در روند تغییر و تحولات علمی. بنده حوزه مطالعاتی ام جامعه شناسی علم نبود، بنابراین برای اینکه بتوانم این تحقیق را انجام دهم، ناچار بودم که مطالعه دقیقتری در جامعه شناسی علم و جامعه شناسی معرفت داشته باشم و طبیعتاً می باید با مطالعات کلاسیک و متأخر در این زمینه آشنا می شدم که وقت زیادی از من گرفت. با مطالعاتی که در این حوزه انجام دادم به این نتیجه رسیدم که شاید یک مبنای نظری تلفیقی، از جامعه شناسی علم بتواند مرا در این تحقیق کمک کند.
دو مطالعه در بین کارهایی که در حوزه جامعه شناسی علم یا تاریخ تحولات علمی صورت گرفته بسیار شاخص هستند؛ یکی از آنها کاری است که توماس کوهن تحت عنوان "ساختار انقلابات علمی" انجام داده که کتاب آن نیز به فارسی ترجمه شده است. این کتاب، انقلابات علمی یا بطور عام تر تحولات علمی را مورد مداقه قرار می دهد. از نظر توماس کوهن دو شکل دگرگونی در علم وجود دارد: اولی دگرگونی تدریجی در داخل یک پارادایم یا نظریه موجود است که از آن تحت عنوان علم عادی یا معمولی و یا فعالیت علمی معمول یاد می کند. اغلب ما اینگونه عمل می کنیم، یعنی یک نظریه مورد قبول و جاافتاده ای را مبنای کار قرار می دهیم و یا با اصلاحاتی در آن فرضیاتی را مطرح می نماییم و سپس به بررسی آنها می پردازیم که این شیوه باعث توسعه علم در درون یک پارادایم می شود. توماس کوهن مقایسه بسیار جالبی را میان انقلاب های علمی و انقلابات اجتماعی انجام می دهد. به نظر او همانطور که زمینه هایی برای انقلاب های اجتماعی فراهم می شود، شرایط انقلابی بوجود می آید،انقلاب اتفاق می افتد و بعد هم پیامدهایی را به دنبال می آورد، انقلاب های علمی نیز فرآیندی شبیه انقلابات اجتماعی دارد. از دیدگاه او معمولاً توسعه جامعه در شرایط عادی،در بستر ساختار موجود اتفاق می افتد و بنابراین علم عادی هم علمی است که در واقع بر اساس نظریه های مقبول موجود تحول می یابد. همچنین در این ساختار است که فعالیت های علمی و پژوهشی و اساساً توسعه علمی به وقوع می پیوندد. این قضیه نوعی تغییر علمی است، منتها این پارادایمهای مورد قبول و نظریه های حاکم در زمان هایی و به علل مختلف مورد تشکیک قرار می گیرند، چراکه توانایی تبیین پدیده های نوظهور را ندارند.
البته این را هم اشاره کنم که بحث کوهن بیشتر معطوف به علوم تجربی است. البته در مورد علوم انسانی هم اشاراتی دارد که با علوم تجربی قابل تطبیق می باشد. توجه به این نکته بسیار مهم است.
به هر حال این نظریات یا پارادایمهای موجود مورد سؤال قرار می گیرند و نمی توانند اتفاقات جدید را تبیین کنند. به این صورت رفته رفته دانشمندان و اندیشمندان مبتکری به وجود می آیند که نظریه ها و پارادایمهای جدید را مطرح می کنند و آن نظریه ها به تدریج مورد پذیرش قرار می گیرند و بعد از یک دوره گذار، جایگزین نظریات و پارادایمهای قبلی می شوند. به این ترتیب نظریه یا پارادایم بعدی با قبلی قابل قیاس نیست، به طوری که اساساً ساختار دیگری پیدا می کند و به همین دلیل کوهن حرکت از یک پارادایم به پارادایم دیگر یا از یک نظریه به نظریه دیگر را انقلاب علمی می نامد و نشان می دهد که از این دست انقلابها، بسیار در تاریخ علم و در سطوح مختلف کلان و خرد اتفاق افتاده است. این کار توماس کوهن بستر نظری را برای من فراهم نمود. بر این مبنا و در حوزه جامعه شناسی علم می توانیم انقلاب اسلامی را به عنوان یک حادثه بین المللی مهم تلقی کنیم که ظهور آن قاعدتاً نظریات موجود، پیرامون انقلاب را به چالش می کشد و باید این واقعه با آن نظریه ها آزمون شوند. آنوقت متوجه خواهید شد که نظریه های موجود چقدر توان این تبیین پدیده را دارند و اگر چنین توانی وجود نداشته باشد، حرکتی برای خلاقیتهای علمی جدید را بوجود می آورد که مباحث جدید علمی مطرح شوند و به این ترتیب تغییر در نظریه های انقلاب حاصل می شود. یکی از کتابهای برجسته دیگر در این زمینه(حوزه جامعه شناسی علم) که متأخرتر از کتاب ساختار انقلابات علمی کوهن و متعلق به اواسط دهه 80 میلادی است، کتابی است که دو نفر با نامهای شاپین و شفر نوشته اند. نام این کتاب، "قدرت و پمپ هوا" تا اندازه ای گمراه کننده است. این اثر هم، از کارهای بسیار برجسته و کلاسیک در حوزه جامعه شناسی علم است. این دو نفر(شاپین و شفر) مطالعه ای بر روی فرآیند ساخت پمپ هوا توسط رابرت بویل که از دانشمندان علم مکانیک بود، انجام دادند. آنها قصد داشتند دریابند که نظریه پردازی رابرت بویل و دستگاهی که او به عنوان یک تکنولوژی علمی جدید ساخت، چگونه مورد پذیرش جامعه علمی قرار گرفت؟ آنها به طور دقیق مراحل ساخت و آزمایش دستگاه و در نهایت،پذیرفته شدن آنرا علی رغم انتقادات شدیدی که افرادی مانند توماس هابز به آن وارد کرده اند، مورد مطالعه قرار داده اند. توماس هابز به شدت به این دستگاه و نحوه عملکرد آن انتقاد می کند و تمام یافته ها و استدلالهای بویل و آزمایشهایی را که او انجام داده است، زیر سؤال برده و آنها را رد می کند.
اما چیزی که در نهایت اتفاق می افتد پذیرش نظر بویل از طرف جامعه علمی و رد نظر توماس هابز است. آنها نشان می دهند که شرایط فرهنگی، سیاسی و اجتماعی حاکم در آن زمان به گونه ای بود که درواقع به سود نظرات و دستگاه ساخته شده بویل و بر ضد نظرات هابز بوده است، درحالیکه هر دوی این نظریه ها اشکالات جدی داشتند. نکته جالب این است که هر دو نظریه می توانستند به یک اندازه مورد پذیرش قرار گیرند، اما یکی رد و دیگری پذیرفته می شود. علت این اتفاق پشتوانه سیاسی نظریه بویل بوده است. حرف اساسی شاپین و شفر این است که اساساً داده های علمی و تفسیر و تعبیر های این داده ها و نیز نظریه پردازی های علمی به شدت تحت تأثیر شرایط فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و سیاسی است، به طوری که هیچکدام از آنها و روشهایی هم که برای تولیدشان بکار گرفته می شود، حقیقت نیستند. از این منظر ساخته و پرداختن علوم می تواند دارای تعبیر و تفسیرهای متعدد و مختلفی باشد و اینگونه نیست که عینیت و حقیقتی وجود دارد که قابل کشف باشد.
به این معنا کلاً کشف حقیقت و واقعیت بیرونی توسط علم زیر سؤال رفته و رد می شود. نکته جالبی از این کتاب نقل می کنم؛ شاپین و شفر می گویند: "علوم تجربی، اجتماعی و انسانی کنونی در غرب محصول ساختار اجتماعی لیبرالی و کثرت گرایی غربی است و حامی و حافظ چنین ساختاری می باشد و با آن رابطه متقابل دارد، به نحوی که اگر یکی را برداریم، دیگری فرو می ریزد". البته دقت کنید که آنها از علوم، مخصوصاً علوم تجربی سخن می گویند. حال وقتی تاریخ علوم تجربی ثابت کند که یک دستاورد علمی تجربی، محصول شرایط سیاسی و اجتماعی جامعه است، دیگر علوم اجتماعی جای خود را دارد. به طور کلی امروز دیگرآن نوع تلقی که از علم به عنوان پوزیتویستی کلمه در گذشته مورد قبول بود و به عنوان یک حقیقت مطلق، بازنماینده واقعیتها و حقایق بیرونی شناخته می شد- حتی در علوم تجربی جایگاهش را در نزد جامعه شناسی علم، از دست داده و قابل قبول نیست،چه برسد به علوم اجتماعی و انسانی یا به معنایی علوم فرهنگی. قاعدتاً نظریه ها در این علوم بسیار کمتر از علوم تجربی می توانند ادعای جهانشمولی داشته باشند، درحالیکه در گذشته چنین بوده است.
بدین ترتیب من از تلفیق این دو نظریه و بعضی نظریه های دیگر که در زمینه جامعه شناسی علم مطرح بود، مبانی نظری خود را در این تحقیق سازمان دادم.
در واقع نتیجه این شد که انقلاب اسلامی در زمانی اتفاق می افتد که می توان گفت نظریه های پوزیتویستی، تدریجاً زیر سؤال رفته و خود انقلاب اسلامی هم ضربه بسیار سنگینی به این پوزیتیویسم حاکم مخصوصاً در علوم اجتماعی و در جامعه شناسی سیاسی و انقلاب وارد می کند. از سوی دیگر این جریان همزمان با شرایط تاریخی و شروع چرخش فرهنگی و پست مدرنیسم(فرا مدرنیته) در غرب است.
این عوامل دست به دست هم داده و باعث شده است که انقلاب اسلامی اثرات بسیار مهمی را در روند تحقیقات - لااقل مربوط به حوزه انقلاب و کمی عامتر در حوزه جامعه شناسی انقلاب- ایجاد کند.
بدین ترتیب چارچوب نظری من شکل گرفت و فرضیه ام نیز بر این اساس،بررسی دگرگونی است که انقلاب اسلامی در نظریه های انقلاب ایجاد کرده است. بار دیگر تأکید می کنم که وقتی ما از نظریه های علمی مخصوصاً در حوزه علوم اجتماعی و جامعه شناسی صحبت می کنیم، باید ببینیم با چه نوع نظریه هایی سر و کار داریم، ماهیت شکل گیری اینها چگونه و در چه بسترهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بوجود آمده اند و چقدر می توانند در تبیین پدیده های اجتماعی جامعه خودمان مفید واقع شوند. به هر حال برای بررسی فرضیه خود می باید به نظریه های انقلاب، قبل از مقطع وقوع انقلاب اسلامی بپردازم و نشان دهم که موضوع فرهنگ و عوامل فرهنگی در این نظریه ها دخالت نداشته و سپس با نظریه های بعد از انقلاب اسلامی مقایسه نمایم تا نقش انقلاب اسلامی را در توجه آنها به فرهنگ و عوامل فرهنگی بیابم.
نظریه های غالب در جامعه شناسی انقلاب، نظریه های مارکسیستی کلاسیک و جدید هستند که اساساً نقش چندانی به فرهنگ به معنای کلی آن- با در نظرگرفتن مذهب- نمی دهند و فرهنگ را به عنوان عامل تعیین کننده نمی پندارند، بلکه آنرا عامل تعیین شده می دانند. نظریه های روانشناختی انقلاب نیز که متأخرترین آنها نظریه های محرومیت نسبی یا نظریه های توقعات فزاینده است، جایگاهی را برای ارزشها و ایدئولوژی قائلند، اما بسیار رقیق و کم اثر. به عبارت دیگر آنها به عوامل دیگر ذهنی مانند: نارضایتی های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و نیز قدرتهای حاکم موجود اهمیت بیشتری نسبت به ایدئولوژی و فرهنگ می دهند. از سوی دیگر نظریه های ساختارگرایی هم وضع مشابهی دارند. اساساً یکی از ویژگیهای نظریه های ساختاری این است که برای فرهنگ و عاملیت نقشی قائل نیستند، چرا که آنها را عواملی ذهنی و غیر از عوامل ساختاری می دانند.. به عبارت دیگر ساختارگرایی هر چه خالص تر باشد به همان میزان کمتر به عامل ایدئولوژی، فرهنگ و مذهب اهمیت می دهد. از برجسته ترین نظریه های ساختارگرایی در حوزه انقلاب نظریه ی اسکاچپول است. این نظریه در واقع بهترین و کاملترین نمونه ساختارگرایی مدرن می باشد. شما در این نظریه به وضوح می بینید که چندان وزنی برای فرهنگ و ایدئولوژی قائل نیست و بیشتر عوامل ساختاری-طبقاتی، ساختار دولت، ساختار طبقاتی اجتماعی و ساختار بین المللی مورد توجه است تا فرهنگ و ایدئولوژی.
با بررسی نظریه های سیاسی- اجتماعی، نظریه های بسیج و انتخاب عقلانی نیز خواهید دید که آنچنان باید و شاید به مقوله فرهنگ، مذهب و عوامل اعتقادی یا ارزشی نمی پردازند. درواقع اگر هم به این عوامل توجهی نشان دهند بصورت جنبی و سطحی از آن می گذرند و آنها را به عنوان یک متغیر اصلی تعیین کننده به حساب نمی آورند. برای نمونه شما نمی بینید در دسته بندی هایی که در مورد نظریات انقلابهای اجتماعی وجود دارد، دسته ای هم به نام نظریه های فرهنگی انقلاب داشته باشیم. چنین چیزی تا زمان وقوع انقلاب اسلامی ایران اصلاً وجود نداشت و اگر هم فرهنگ به شکلی در نظریات انقلاب وارد شده بود، به صورت جنبی و سطحی حضور داشت. همه این نظریه ها ادعای جهانشمولی داشتند. به عبارت دیگر هر نظریه پردازی، نظریه خویش را برای تمامی انقلابها صادق می دانست و برای آن قدرت تبیین کنندگی همه انقلابها را قائل بود.
اما وقتی انقلاب اسلامی ایران به وقوع پیوست همه این نظریه پردازان به سراغ نظریه های خویش رفتند تا انقلاب اسلامی را تبیین نمایند. تلاشهای اولیه ای نیز صورت گرفت. حتی مارکسیست ها سعی کردند انقلاب اسلامی را بر اساس چارچوب مارکسیستی خود تبیین کنند، ولی موفق نشدند. هر تلاشی که کردند متوجه شدند که این انقلاب دارای محتوای فرهنگی بسیار غلیظی است که نمی توان به سادگی از کنار آن گذشت و آنرا بر اساس چارچوبهای قبلی تحلیل نمود. به هر حال تلاشهای ابتدایی و آزمون این نظریه ها برای تبیین انقلاب اسلامی ایران با شکست مواجه شد و رفته رفته نظریه پردازان در آراء خویش تجدید نظر کردند. برای نمونه اسکاچپول که از نظریه پردازان برجسته انقلاب بود در آنزمان سعی نمود تا با نظریه ساختارگرایی، انقلاب اسلامی ایران را تبیین نماید. وی در مقاله ای کوشش کرد تا انقلاب اسلامی را تحلیل نماید اما خود به ناتوانی نظریه خویش واقف بود و به همین دلیل در مقاله دیگری به ضعف پاسخگویی نظریه ی خود در تبیین انقلاب اسلامی اذعان نمود و سعی کرد تا با بازنگری در نظریه ی خویش انقلاب اسلامی را در چارچوب نظریه ی خود تبیین نماید.
دیگر نظریه پردازان انقلاب نیز به گونه ای به این مشکل دچار شدند. دلیل آن هم این بود که انقلاب اسلامی ایران با هر نگاهی دارای محتوای فرهنگی غلیظی بود که در بستر شکل گیری، فرآیند و پیامدهای انقلاب اسلامی وجود داشت. در ادامه می توان به بعضی از ابعاد فرهنگی انقلاب اسلامی اشاره کرد: مذهبی بودن مردم؛ چالش باورها و اعتقادات مردم با نخبگان غرب زده ای که تلاش می کردند فرهنگ مردم را غربی کنند و این قضیه تضادهای فرهنگی متعددی را به وجود آورد که نهایتاً به از خود بیگانگی فرهنگی برای بخشی از مردم جامعه - لااقل شهرنشینان - منجر شد ؛ تبلیغات فرهنگ غربی و ملیت ایرانی گذشته در برابر فرهنگ اسلامی نقشی اساسی در زمینه سازی انقلاب داشتند؛ از طرف دیگر عناصر و مجموعه های فرهنگی بارزی در ایران وجود داشت که کارکرد مهمی را در انقلاب اسلامی بر عهده داشتند: از جمله روحانیت به عنوان قشری که به هر صورت کارگزار فرهنگی به معنای عام است و نهادهای مربوط به عزاداری امام حسین (علیه السلام) و شهدای انقلاب؛ مساجد به عنوان یک نهاد فرهنگی مهم که در آن زمان به عنوان پایگاه فعالیت فرهنگی و مذهبی به شمار می رفتند؛ احیا و بازسازی ایدئولوژی اسلامی قبل از وقوع انقلاب به وسیله ی افرادی چون مرحوم دکتر علی شریعتی، استاد شهید مطهری (ره) و امام خمینی (ره). البته این بازسازی و ایدئولوژیزه کردن اسلام و شیعه بسیار نقش آفرین بود؛ اعتقادات شیعه بر امامت و رهبری مؤمنان؛ ماهیت فرهنگی و مذهبی رهبران انقلاب در فرآیند انقلاب؛ استقبال مردم از ایدئولوژی اسلامی در مقابل ایدئولوژی های دیگری که در آن زمان مطرح بودند؛ نماد پردازیهایی که از شخصیتهای اسلامی، تاریخی و اساطیری در فرآیند انقلاب اسلامی اتفاق افتاد و به ویژه اینکه این نماد پردازیها بر اساس اسطوره های شیعه بودند؛ اعلام و طرح خواسته ها و آرمانهای انقلابی به زبان مذهبی و به ویژه زبان تشیع؛ فهم و تفسیر نظام حاکم - پهلوی - بر اساس همین فرهنگ و نماد پردازیها منتها در مقابل انقلابیون و رهبران انقلابی؛ از طرف دیگر مشارکت عظیم مردمی در این انقلاب بی سابقه بوده است به طوری که در هیچ انقلابی این میزان مشارکت مردمی بر پایه ی چنین مبانی فرهنگی وجود نداشته است که از چشم نظریه پردازان دور بماند، آن هم در زمانی که مذهب به شدت مورد حمله قرار گرفته و سکولاریزم دیدگاه غالب بود، چنانکه تصور می شد دین به طور کلی به صورت تدریجی از صحنه ی فعالیت اجتماعی بیرون می رود. بنابراین مجموعه ی این عوامل نشان می دهد که انقلاب اسلامی دارای محتوایی غنی به لحاظ فرهنگی می باشد. البته این بدان معنا نیست که عوامل دیگری مانند عوامل سیاسی، اقتصادی نقشی نداشته باشند. نه! قطعاَ آنها هم نقش مهمی داشتند، اما در مقایسه با بعضی از انقلابها یا دیگر ابعاد انقلاب بعد فرهنگی بسیار برجسته تر بود. این به معنی آن است که نظریه های موجود انقلاب توان تبیین چنین پدیده ای را نمی توانند داشته باشند و لازم است که نظریه پردازیهای جدید صورت گیرد که این اتفاق نیز افتاد. در حقیقت بعد از انقلاب اسلامی حوزه ی مطالعات انقلاب شور و شوق و دامنه جدیدی پیدا کرد. هیچ وقت با این شتاب این میزان توجه به انقلاب نشده بود. بدین ترتیب نه تنها انقلاب اسلامی با نظریات جدید به اصطلاح باز نگری شده یا نظریه های جدیدی که مطرح شده بودند تبیین شد. حتی بعضی از نظریه پردازان نیز به انقلابهای قبلی بازگشتند و حتی انقلابهای دیگر از جمله انقلاب فرانسه را بازخوانی نمودند و قرائتی مجدد داشتند تا عناصر فرهنگی را در آن کشف کنند. از این نمونه تلاشها را می توان در مقالاتی که به عناصری چون فرهنگ و ایدئولوژی در انقلاب فرانسه و دیگر انقلابها پرداخته اند اشاره نمود. به عبارت دیگر تبیین های گذشته از این انقلابها مورد تشکیک قرار گرفته اند و تحلیل های جدید بر اساس رویکرد فرهنگی برای توجه به بعد فرهنگ بوجود آمدند و به این شکل حرکت جدیدی در حوزه نظریه پردازی انقلاب بوجود آمد. در مجموع تلاش من این بود که نظریه پردازیهایی راکه بعد از انقلاب اسلامی ایران صورت گرفته، بررسی نمایم تا دریابم این نظریه پردازیها چه بصورت مستقیم (یعنی با موضوع انقلاب اسلامی یا مقایسه آن با انقلابات دیگر) و یا غیرمستقیم (یعنی نظریه هایی که بر روی انقلابهای دیگر انجام شده) متأثر از مطالعاتی است که بر روی انقلاب اسلامی ایران و یا مرتبط با آن انجام شده است.
شما اگر مراجع مطالعات جدید در حوزه ی نظریه پردازی انقلاب را ملاحظه کنید می بینید که توجه به انقلاب اسلامی ایران بسیار زیاد است. به عبارت دیگر هر چند که موضوع مطالعه مربوط به انقلاب اسلامی نیست، اما ملهم از آن است.
البته پژوهش من همچنان ادامه دارد و به بیان دقیقی نمی توانم اثر انقلاب اسلامی را بر نظریه پردازی جدید انقلاب ها مشخص کنم. اما مجموعه ی این بررسی ها برای من تا کنون این مطلب را روشن کرده که انقلاب اسلامی موج جدیدی از نظریه پردازی انقلابات را ایجاد کرده است که بعضی از اندیشمندان به آن نسل چهارم انقلابات یا نسل چهارم نظریه پردازی در انقلابات لقب داده اند. در این نسل، وجه فراموش شده فرهنگ کاملا برجسته می شود و درک ابعاد دیگر اگر چه نه غالب ترین عنصر، اما به عنوان یک عنصر غالب و مهم بر انقلابات مورد توجه قرار گرفته است. برای مثال چهره هایی مانند جان فورن، گلدستون و حتی ساختارگراهای قبلی در این زمینه بحث های جدی را دارند. آنها سعی می کنند به فرهنگ و بعد فرهنگی انقلاب تکیه کنند و نشان دهند این بعد کمتر از ابعاد دیگر در انقلابات اثر گذار نبوده و باید به آن توجه ویژه ای داشت.

تاریخ انتشار در سایت: ۶ بهمن ۱۳۸۶
منبع: / خبرگزاری / فارس ۱۳۸۶/۱۱/۰۶
نقش ها
نویسنده : محمد حسین پناهی
عناوین
رسته: 3